Martin Henze
*Ish-Këshilltar Ekonomik i Kancelares Merkel. Kryetar i Komisionit të Transportit, Infrastrukturës dhe Lëvizshmërisë së Këshillit Ekonomik të CDU-së Veriore, Gjermani. Anëtar i Komitetit të Punëve të Jashtme të Këshillit Ekonomik, Berlin. CEO i Këshillit Strategjik Ndërkombëtar GSK.
INTERVISTË | ANALIZË
Momenti Navalny i Shqipërisë?
Ilir Meta ka qenë President i Republikës, Kryeministër dhe Kryetar i Kuvendit. Sot, një nga kundërshtarët më të njohur të qeverisë Rama ndodhet në paraburgim që prej 21 tetorit 2024. Fajësia e tij nuk është konstatuar me vendim gjyqësor të formës së prerë. Raportimet e përshkruajnë atë si të vetëm në një qeli dhe pothuajse plotësisht të izoluar. Avokatët e tij kanë njoftuar me shkrim Ministrinë e Drejtësisë se bisedat konfidenciale me të janë zhvilluar nën mbikëqyrje me kamera. Për këtë arsye, çështja prej kohësh ka kaluar përtej akuzave për korrupsion. Ajo shtron një pyetje themelore për një vend kandidat për anëtarësim në BE: Ku mbaron pushteti i ligjit dhe ku fillon ligji i pushtetit?
| Teza udhëheqëse Shteti i së drejtës nuk matet nga sa pa kompromis mund t’i ndjekë kundërshtarët e tij. Ai matet nga sa pa kompromis i mbron të drejtat e tyre ndërsa i ndjek. |
Titulli i kësaj bisede është ‘Momenti Navalny i Shqipërisë?’. A nuk është ky një barazim i tepruar?
Henze: Do të ishte i tillë, nëse Ilir Meta do të barazohej me Alexei Navalny. Shqipëria nuk është Rusia. Rama nuk është Vladimir Putin. Por Rama dhe Putin kanë diçka të përbashkët: Janë autokratë dhe sistemi për të cilin mbajnë përgjegjësi është në një shkallë shumë të lartë i korruptuar; ose e thënë më thjesht: Është kriminal.
Dhe Ilir Meta nuk është Alexei Navalny.
Navalny u helmua, u arrestua pas kthimit të tij në Rusi, u ndoq penalisht në mënyrë të përsëritur, u burgos dhe u izolua gjithnjë e më shumë. Ai vdiq më 16 shkurt 2024 në një koloni penale ruse. Në çështjen e tij, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut shkoi jashtëzakonisht larg. Në vitin 2018, Dhoma e Madhe konstatoi jo vetëm shkelje të të drejtave të tij për liri, të drejtave procedurale dhe lirisë së tubimit. Për disa arrestime ajo konstatoi gjithashtu shkelje të nenit 18 të KEDNJ-së: Masat kishin ndjekur një qëllim të mëtejshëm, përkatësisht shtypjen e pluralizmit politik. Gjykata mori shprehimisht në konsideratë rendin e ngjarjeve dhe kontekstin politik.
Për Metën nuk ekziston një konstatim i tillë gjyqësor.
Por pikërisht për këtë arsye Navalny këtu nuk është një etiketë. Ai është një paralajmërim.
Pyetja vendimtare nuk është: A është Meta tashmë Navalny?
Pyetja është: Sa herët duhet të reagojnë Shqipëria, Evropa dhe pjesa tjetër e botës së qytetëruar kur masat shtetërore kundër një politikani kryesor të opozitës mund të kristalizohen në një model dhe kur ekziston mundësia që ish-Presidenti të vdesë rastësisht në paraburgim ose pak pas tij?
Cili do të ishte ky model në Shqipëri?
Henze: Për këtë duhet fillimisht të largohemi nga procedimi penal individual. Partia Socialiste e Ramës, organizata pasuese e Partisë Komuniste të Shqipërisë qeveris Shqipërinë që prej vitit 2013.Vetëkuptohet një periudhë e gjatë qeverisjeje nuk është provë e autoritarizmit. Një parti mund t’i fitojë në mënyrë të përsëritur zgjedhjet demokratike; ato thjesht duhet të zhvillohen në mënyrë demokratike dhe qeveria duhet t’i përmbahet Kushtetutës dhe kuadrit institucional e rregullator. Kohëzgjatja e pushtetit bëhet relevante aty ku shteti dhe partia qeverisëse bëhen gjithnjë e më të vështira për t’u dalluar nga njëra-tjetra.
Dhe pikërisht për këtë tashmë ekziston një dokumentim jashtëzakonisht i gjatë nga vëzhgues ndërkombëtarë të zgjedhjeve, analiza dhe qëndrime të Komisionit të Venecias. Në vitin 2017, ODIHR raportoi për politizim të vazhdueshëm të institucioneve, akuza të përhapura për blerje votash, shqetësime për keqpërdorimin e burimeve shtetërore dhe presion ndaj zgjedhësve në vendin e punës. Njëkohësisht, organizata konstatoi shprehimisht se liritë themelore ishin respektuar dhe kandidatët mund të zhvillonin fushatë lirshëm.
Në vitin 2019, në kuadër të një fushate ‘nën flamur të rremë’, të ashtuquajturit opozitarë Basha, Tabaku dhe të tjerë organizuan mospjesëmarrjen në zgjedhjet vendore dhe largimin nga Kuvendi. Rezultati: Organizata Rama i zuri të gjitha pozicionet drejtuese të shtetit me njerëzit e vet. Shqipëria ka degjeneruar de facto në një shtet njëpartiak, pavarësisht ekzistencës së opozitës.
Në vitin 2021, diagnoza ishte sërish ambivalente – dhe pikërisht për këtë arsye domethënëse. Zgjedhjet ofruan një zgjedhje reale, liritë themelore u respektuan në përgjithësi dhe dita e zgjedhjeve ishte kryesisht transparente. Në të njëjtën kohë, sipas ODIHR-it, partia qeverisëse kishte një avantazh të konsiderueshëm përmes kontrollit mbi administratat vendore, mediat dhe keqpërdorimit të burimeve administrative; akuzat për blerje votash ishin të përhapura në të gjithë vendin dhe gjithashtu të dokumentuara.
Në vitin 2021, personat që vepronin nën flamur të rremë, Basha, Tabaku & Co., u përpoqën të pushtonin Partinë Demokratike të Shqipërisë. Kur kjo nuk arriti, u përdor ambasadorja e atëhershme e SHBA-së, Kim, e cila njihej mirë me Ramën, për ta ekspozuar kryetarin Sali Berisha, mbi bazën e dokumenteve të rreme shqiptare, ndaj një vendimi të ashtuquajtur persona non grata të Departamentit amerikan të Shtetit. Me këtë synohej eliminimi përfundimtar i Berishës. Kur edhe kjo nuk arriti, politikanë që vepronin nën flamur të rremë, si Basha, Tabaku dhe të tjerë që autori i cilëson si maskarenj, pushtuan me të shtunën e zezë, 8 janar 2022, selinë e Partisë Demokratike të Shqipërisë, e bllokuan me pllaka çeliku dhe e dëmtuan. Kur deputetë opozitarë të Partisë Demokratike, drejtuesit dhe anëtarët e saj kërkuan të hynin në selinë e partisë, ata u përballën me shufra hekuri dhe gaz; më pas Basha, me ndihmën e policëve të organizatës Rama, organizoi dëbimin me gaz të pronarëve de facto të godinës së partisë.
Në zgjedhjet vendore të vitit 2023, ODIHR dokumentoi sërish raste të keqpërdorimit të burimeve shtetërore, pretendime për presion ndaj punonjësve të sektorit publik dhe zgjedhësve, si dhe akuza për blerje votash. Në vitin 2025, vëzhguesit ndërkombëtarë u shprehën veçanërisht qartë: Zgjedhjet parlamentare kishin qenë konkurruese dhe të organizuara profesionalisht – por pjesëmarrësit nuk kishin pasur një fushë loje të barabartë. Partia qeverisëse kishte përfituar nga përdorimi i gjerë i burimeve publike dhe pushtetit institucional; kësaj iu shtuan raportime të shumta për presion ndaj nëpunësve shtetërorë dhe zgjedhësve të tjerë, raste frikësimi dhe oferta pune nga shteti. Kërkesat e Komisionit të Venecias për rivendosjen e një ligji zgjedhor demokratik nuk ishin përmbushur në mënyrë të përsëritur.
Që prej vitit 2013, politikisht kemi të bëjmë me një zhvillim të rëndë: Zgjedhjet zhvillohen. Konkurrenca ekziston, por është neutralizuar në sektorë të ndryshëm. I ashtuquajturi pushtetar në detyrë gëzon avantazhe strukturore që përsëriten në disa cikle zgjedhore. Që prej vitit 2013 nuk zhvillohen zgjedhje demokratike. Gazeta më e madhe e Evropës, BILD, e ka cilësuar administratën Rama si qeveri MAFIOZE.
A është Shqipëria, pra, një shtet njëpartiak?
Henze: Në kuptimin kushtetues, qartësisht jo. Partitë opozitare janë të ligjshme. Ato kandidojnë, protestojnë dhe kanë deputetë dhe organizata politike. Por vendi nuk zhvillon zgjedhje demokratike.
Pyetja më e vështirë është: A po zhvillon Shqipëria tiparet e një shteti me parti dominuese, ku opozita ekziston formalisht, por një ndryshim real i pushtetit bëhet gjithnjë e më i vështirë për shkak të asimetrive strukturore?
Erozioni modern demokratik nuk kërkon ndalimin e partive apo heqjen e zgjedhjeve. Ai mund të shfaqet në faktin se partia qeverisëse akumulon për një periudhë të gjatë pushtet administrativ, burime shtetërore dhe dominim komunikues, ndërsa kostot politike të një opozite efektive rriten.
ODIHR konstatoi në vitin 2025 se konkurrentët politikë nuk kishin një fushë loje të barabartë. Reporterët pa Kufij përshkruajnë gjithashtu rreziqe strukturore për lirinë e shtypit që burojnë nga ndërthurja e politikës me biznesin, një kuadër ligjor i mangët dhe rregullim i ndikuar nga partitë. Kjo nuk është përshkrimi i një shteti totalitar. Është përshkrimi i një sistemi me asimetri të konsiderueshme pushteti, i cili po degjeneron në autokraci partiake dhe administrata e të cilit, në thelb, përbëhet nga kriminelë; Tahiri dhe aktorë të tjerë përmenden si shembuj.
Por Shqipëria është dukshëm pro-perëndimore. Rama dëshiron ta çojë vendin në Bashkimin Evropian.
Henze: Po, deklaratat formale e sugjerojnë këtë. Por, siç thuhet në Bibël: Sipas veprave të tyre duhet t’i gjykoni. Rama me administratën e tij nuk mundet, per se, të synojë anëtarësimin në BE; për një qeveri kaq të korruptuar kjo do të ishte, per se, vetëvrasje. Që në vitin 2019, kur zhvilloi një intervistë për shtyp, Rama nuk e konsideronte veten të lidhur me deklaratën e Kopenhagës dhe me vendimet e programit dhjetëpikësh për Shqipërinë të miratuara nga Bundestagu gjerman dhe Parlamenti Evropian; ai mohoi ekzistencën e tyre.
Ky nuk është një konflikt klasik midis një opozite pro-perëndimore dhe një qeverie anti-perëndimore. Në fund, çështja është nëse Evropa është e gatshme të bashkëpunojë me një qeveri të korruptuar dhe një administratë që së bashku me Vuçiçin dhe Lavrovin, po punon mbi një model anti-BE, projektin Ballkani i Hapur.
Po a e dëshiron BE-ja këtë?
Henze: Kam përshtypjen se ka këndvështrime të ndryshme mes shteteve të BE-së dhe Shteteve të Bashkuara. Shqipëria duhet të bëhet pjesë e BE-së. Por një administratë kriminale, e cila mban gjithashtu përgjegjësi për tregtinë e kokainës dhe pastrimin e parave që po rriten në mënyrë eksponenciale, nuk ka vend në organizatat e botës së qytetëruar, as në Shtetet e Bashkuara. Rama dhe shokët e tij kanë përvetësuar tepër fonde ndërkombëtare ndihme gjatë viteve të fundit; shumat arrijnë në miliarda euro.
Prandaj pyetja vendimtare nuk është: Kush është pro-perëndimor? Por: Çfarë do të thotë perëndimi? A është ‘pro-perëndimor’ një kategori gjeopolitike – anëtarësim në NATO, Bruksel, Uashington? Apo termi përfshin edhe një rend të brendshëm politik: Ndarjen e pushteteve, mundësinë reale të alternimit të pushtetit, një gjyqësor të pavarur, media të lira, mbrojtjen e opozitës, proporcionalitetin e pushtetit shtetëror dhe një proces penal në të cilin kundërshtari më i ashpër i qeverisë gëzon të njëjtat të drejta si aleati i saj më i afërt?
Një vend mund të jetë i orientuar nga Perëndimi në politikën e jashtme dhe njëkohësisht të bëhet gjithnjë e më kriminal dhe autoritar në politikën e brendshme. Pikërisht për këtë arsye besnikëria gjeopolitike nuk duhet të sjellë ulje të standardeve të shtetit të së drejtës.
Ku pozicionohet Ilir Meta në këtë strukturë pushteti?
Henze: Meta ishte një nga të paktët politikanë që në nivelin më të lartë institucional, iu kundërvu Ramës drejtpërdrejt për vite me radhë dhe u përpoq të mbronte Kushtetutën e Shqipërisë. Konflikti i tij me shumicën socialiste filloi kur vite më parë, ai u shkëput së bashku me një pjesë të anëtarëve të partisë së Ramës dhe organizoi një alternativë demokratike. Nga këndvështrimi i ish-bashkëpartiakut të tij Rama, kjo ishte një sfidë e hapur; Rama nuk ia ka falur kurrë këtë Metës.
Si President, në vitin 2019 ai hyri në një krizë të rëndë kushtetuese me qeverinë dhe shumicën parlamentare. Pas vendimit të tij për të shtyrë zgjedhjet vendore, sepse vetëm partitë e organizatës Rama po kandidonin dhe partitë opozitare refuzonin të merrnin pjesë, u zhvillua një procedurë shkarkimi. Komisioni i Venecias mbajti një qëndrim të diferencuar. Ai e konsideroi të mundur që Meta të kishte tejkaluar kufijtë e kompetencave të tij kushtetuese. Në të njëjtën kohë, vuri në pikëpyetje në mënyrë të fokusuar nëse kjo sjellje arrinte pragun jashtëzakonisht të lartë të një shkeljeje të rëndë kushtetuese që mund të justifikonte shkarkimin.
Duhet kujtuar gjithashtu angazhimi i tij kundër shembjes së teatrit të vjetër në Tiranë.
Në vitin 2021 pasoi një përpjekje tjetër e organizatës Rama. Kuvendi i dominuar nga socialistët votoi shkarkimin e Metës. Por Meta nuk u largua nga detyra. Në vitin 2022, Gjykata Kushtetuese nuk dha konfirmimin e nevojshëm për shkarkimin e tij. Sfondi ishte se Evropa dhe Shtetet e Bashkuara i kushtonin rëndësi një vendimi neutral. Meta mbeti President dhe e përfundoi rregullisht mandatin e tij deri në korrik 2022.
Në të njëjtën kohë, vetë Gjykata Kushtetuese mbeti për një kohë të gjatë jofunksionale gjatë reformës në drejtësi.
Henze: Po, de facto deri më sot. Reforma në drejtësi e Shqipërisë ishte e nevojshme dhe u mbështet fuqishëm nga BE-ja dhe SHBA-ja, por de facto çoi drejt një shteti njëpartiak; gjyqësori sot është më i politizuar se përpara reformës. Procesi i vetingut synonte të rinovonte një sistem drejtësie që për dekada kishte vuajtur nga korrupsioni, mungesa e besimit dhe ndikimi politik. Por efektet anësore institucionale ishin dramatike.
Në vitin 2018, si pasojë e largimit të gjyqtarëve, vetingut dhe vendeve të paplotësuara, Gjykata Kushtetuese humbi kuorumin e saj të zakonshëm. Funksionaliteti i saj u rivendos gradualisht vetëm nga fundi i vitit 2020. Edhe plotësimi i vendeve vakante shkaktoi konflikte të konsiderueshme institucionale. Deri më sot, çështjet e vjetra që nuk u trajtuan nuk janë përfunduar.
Nga kjo nuk rrjedh automatikisht se Rama e ka kontrolluar personalisht Gjykatën. Por historia tregon se drejtësia shqiptare nuk u reformua mbi një terren institucionalisht neutral, por u rindërtua në mënyrë themelore në mes të një sistemi politik shumë të polarizuar. Kjo kërkon vigjilencë të veçantë. Pavarësia formale nuk i përgjigjet vetvetiu pyetjes se si funksionojnë institucionet në raste politikisht ekzistenciale. Rezultati është dramatik. Shqipëria në thelb edhe sot nuk është një shtet i së drejtës.
Pastaj vjen tetori 2024.
Henze: Po. Më 21 tetor 2024, Meta, me masa të papranueshme, u nxorr me forcë nga makina në mes të rrugës dhe u arrestua para kamerave të televizioneve pranë qeverisë. Aktorët shtetërorë nuk ishin identifikuar dhe nuk mbanin shenja dalluese. Që atëherë ndodhet në paraburgim. Ndaj tij ekzistojnë akuza të rënda, përfshirë korrupsion pasiv, pastrim parash dhe vepra penale pasurore. Hetimet dhe akuzat që tashmë kanë mbërritur në gjykim janë të parëndësishme nga pikëpamja e shtetit të së drejtës; nuk ekziston bazë për dënim mbi prova solide dhe të pafalsifikuara.
Meta nuk qëndron mbi ligjin. Një ish-President nuk ka të drejtë të përjashtohet nga akuzat për korrupsion. Aftësia për të ndjekur penalisht edhe ish-krerë qeverish mund të jetë shenjë e institucioneve funksionale. Por në Shqipëri gjithçka është ndryshe.
Nga kjo nuk rrjedh se çdo aspekt i trajtimit të tij është automatikisht i justifikuar. Duhet të dallohen të paktën tri pyetje: A ka material të mjaftueshëm për të zhvilluar një procedim penal? A mjafton në fund ky material për të provuar fajësinë përtej çdo dyshimi të arsyeshëm? Dhe a e justifikon ai kohëzgjatjen e jashtëzakonshme dhe formën konkrete të heqjes së lirisë përpara një vendimi të formës së prerë? Këto janë çështje juridike të ndryshme.
Nuk duhet formuluar kështu absolutisht. Prokuroria ka paraqitur një kompleks akuzash. Gjykatat e kanë lejuar çështjen të kalojë në gjykim. Kjo do të thotë se ekziston material provues që autoritetet kompetente e konsiderojnë relevant për procedimin dhe rëndues. Megjithatë, cilësia e provave është në diskutim. Pjesa e provave që kemi mundur të shqyrtojmë nuk është solide dhe nuk mbështet një dënim.
Po kjo nuk është thjesht mirësjellje gjuhësore. Prezumimi i pafajësisë ka pasoja për mënyrën se si një shtet e trajton një person përpara dënimit të tij.
Natyrisht. Neni 5 i KEDNJ-së lejon paraburgimin në rrethana të caktuara. Por paraburgimi ka një logjikë të veçantë të shtetit të së drejtës. Ai duhet të sigurojë zhvillimin e procedimit. Nuk duhet të ndëshkojë.
Një dyshim që në ditën e parë mund të justifikojë paraburgimin nuk i përgjigjet automatikisht pyetjes pse një person duhet të mbetet i burgosur edhe pas 15, 18 apo 22 muajsh. Me çdo muaj shtesë, pyetja duhet të bëhet më konkrete: A ekziston rrezik arratisjeje? A mundet i pandehuri ende të manipulojë provat? A mund të ndikojë dëshmitarët? A ekziston ndonjë rrezik tjetër konkret? Dhe pse nuk mjaftojnë masa më pak kufizuese – dorëzimi i pasaportës, detyrimi për paraqitje, garancia pasurore, mbikëqyrja elektronike, arresti shtëpiak apo kushte të tjera?
Prandaj pyetja tashmë nuk është vetëm: Pse u arrestua Meta? Por: Pse duhet Meta të mbetet ende sot në burg? Gjykatat i kanë rrëzuar në mënyrë të përsëritur kërkesat e tij për një masë sigurie më të butë, sipas vlerësimit tonë pa arsye të mjaftueshme. Kjo është juridikisht relevante. Edhe konfirmimi thuajse gjyqësor nuk e përfundon balancimin me të drejtën e nivelit më të lartë.
Politikisht, një element veçanërisht shpërthyes është edhe izolimi i tij, apo jo?
Henze: Sigurisht që është një nga elementet më shpërthyese. Izolimi mund të ketë gjithashtu efektin e torturës së paligjshme.
Këtu duhet të dallojmë me kujdes termat. Një qeli individuale nuk është automatikisht ‘burgim në izolim ‘ në kuptimin e të drejtave të njeriut. Sipas Rregullit 44 të Rregullave Nelson Mandela, izolimi nënkupton mbajtjen e një të burgosuri për të paktën 22 orë në ditë pa kontakt njerëzor kuptimplotë. Më shumë se 15 ditë rresht konsiderohen ‘burgim i zgjatur në izolim’.
Aktualisht nuk kemi një dokumentim të plotë, minutë pas minute, të rutinës së përditshme të Metës që të na lejonte të pohonim pa rezervë se ai e ka përmbushur çdo ditë që nga arrestimi pikërisht këtë përkufizim. Por të dhënat e njohura publikisht janë shumë serioze dhe ngjajnë me një pamje nga një narko-shtet ose nga Rusia. Gazetari shqiptar Artan Hoxha deklaroi në fund të prillit 2026 në Euronews Albania se Meta ndodhej vetëm në qelinë e tij dhe pothuajse në izolim të plotë. Ai raportoi gjithashtu për kohë të kufizuar jashtë dhe ekspozim të pakët ndaj dritës së diellit.
Pse është kaq e rëndësishme kohëzgjatja e izolimit?
Henze: Sepse izolimi nuk është thjesht një vendim organizativ. Ai është një ndërhyrje e rëndë në jetën shoqërore të njeriut dhe mund të marrë cilësinë e torturës. Izolimi afatgjatë vlerësohet kaq rreptësisht ndërkombëtarisht pikërisht sepse pas një kohe të shkurtër mund të shkaktojë pasoja serioze psikologjike dhe fizike.
Nuk po bëj një diagnozë nga larg. Por mund të shprehim parimin përgjithësisht të pranuar: Izolimi afatgjatë mund ta dëmtojë shumë rëndë një person psikologjikisht dhe rrjedhimisht edhe fizikisht. Po këtu lind pyetja vendimtare e shtetit të së drejtës: Pse duhet një i pandehur që ende nuk është dënuar me vendim të formës së prerë t’i nënshtrohet një regjimi kaq të rëndë, kur do të ishin të mundshme kushte më pak kufizuese?
‘Një shtet nuk ka nevojë ta dënojë një kundërshtar politik për ta shkatërruar.A është ky thelbi i tezës suaj?
Henze: Të dhënat e njohura publikisht janë shumë serioze dhe ngjajnë me një pamje nga një narko-shtet ose nga Rusia.
Nga kjo lind një kërkesë e detyrueshme: Autoritetet shqiptare duhet të bëjnë menjëherë publike kushtet reale të paraburgimit – orët e kaluara vetëm, kontaktin njerëzor kuptimplotë, lëvizjen dhe dritën e ditës, aktivitetet, kujdesin mjekësor dhe psikologjik, arsyet konkrete të veçimit dhe intervalet e rishikimit të tij, masat e përgjimit dhe arsyet për refuzimin e vizitave.
Po tani hyn në skenë një kamerë?
Henze: Po me këtë, çështja ndryshon edhe një herë. Në Berlin, Bruksel dhe Uashington kemi përpara një shkresë të argumentuar prej pesë faqesh, të datës 20 korrik 2026. Ajo është nënshkruar nga avokatët e Metës, Bujar Musta dhe Ledi Bianku dhe i drejtohet Ministrit shqiptar të Drejtësisë; janë përfshirë edhe institucione të tjera kompetente.
Ky është një ndryshim i konsiderueshëm krahasuar me një pretendim të thjeshtë të mëvonshëm të një politikani. Bëhet fjalë për një ankesë të kohës së ngjarjes, me shkrim dhe juridikisht të argumentuar me shumë kujdes, të dy avokatëve drejtuar autoriteteve shtetërore.
A provon kjo shkresë se autoritetet kanë përgjuar realisht bisedat?
Henze: Jo. Pikërisht ky dallim është vendimtar. Dokumenti nuk provon automatikisht se kamera ishte e ndezur, se regjistronte, se kishte funksion audio, se zyrtarët e ndiqnin bisedën drejtpërdrejt ose se informacione i janë përcjellë SPAK-ut apo autoriteteve të tjera.
Por ai provon diçka tjetër: Jo më vonë se më 20 korrik 2026 ishte ngritur zyrtarisht pranë autoriteteve shtetërore një kundërshtim për cenimin e konfidencialitetit. Që nga ai moment lind një detyrim shtetëror për sqarim dhe hetim.
Sa e fortë është pozita juridike e avokatëve?
Henze: Shumë e fortë, nëse komunikimi konfidencial ndërmjet avokatit dhe klientit është mbikëqyrur realisht. Komunikimi ndërmjet personave të ndaluar dhe avokatëve të tyre gëzon një mbrojtje veçanërisht të lartë në sistemin evropian të të drejtave të njeriut.
Në çështjen Altay kundër Turqisë (nr. 2), GJEDNJ-ja sqaroi se komunikimi gojor me një avokat hyn në fushën e mbrojtjes së nenit 8 të KEDNJ-së. Gjykata theksoi se personat që këshillohen me një avokat mund të presin në mënyrë të arsyeshme që komunikimi i tyre të mbetet privat dhe konfidencial. Kufizime të këtij konfidencialiteti mund të merren në konsideratë vetëm në rrethana të ngushta.
Kësaj i shtohet neni 6 i KEDNJ-së. Një mbrojtje efektive është pothuajse e pamundur nëse i pandehuri duhet të supozojë se pala tjetër mund të vëzhgojë strategjinë e tij të mbrojtjes. Prandaj sekreti profesional i avokatit nuk është privilegj i avokatit. Është një e drejtë mbrojtëse e qytetarit kundër shtetit.
A do ta shkelte ligjin edhe vetëm një kamerë pa zë?
Henze: Jo automatikisht. Kjo varet nga rrethanat teknike konkrete. Një kamerë në një zonë sigurie është diçka tjetër nga një kamerë e drejtuar nga tavolina e konsultimit. Duhet të dihet: Çfarë kap ajo? Sa i lartë është rezolucioni? A duken dokumentet? A mund të dallohen lëvizjet e buzëve? A ka transmetim të drejtpërdrejtë? A ruhet materiali? A ka funksion audio? Kush ka qasje?
Pyetja qendrore nuk është vetëm nëse Meta mund të provojë më pas se dikush ka dëgjuar realisht. Pyetja është: Gjatë bisedës, a mund të besonte ai në mënyrë të arsyeshme se shteti nuk ishte figura ulur në mënyrë figurative në të njëjtën tavolinë?
Pse Ledi Bianku është një figurë kaq e jashtëzakonshme në këtë kontekst?
Henze: Sepse vetë Bianku ka qenë gjyqtar në Gjykatën Evropiane të të Drejtave të Njeriut nga viti 2008 deri në vitin 2019. Kjo rrethanë ka pothuajse një cilësi simbolike. Ai është një jurist i shquar shqiptar.
Një ish-President i Shqipërisë ndodhet prej pothuajse dy vitesh në paraburgim. Ai kërkon që trajtimi i tij nga shteti i vet të shqyrtohet nga këndvështrimi i të drejtave të njeriut. Për këtë qëllim konsultohet me një njeri që për njëmbëdhjetë vjet ka qenë vetë gjyqtar i asaj Gjykate që mund të vendosë për çështjen. Ky ish-gjyqtar i GJEDNJ-së largohet nga burgu dhe më pas nënshkruan një ankesë drejtuar Ministrisë shqiptare të Drejtësisë, sepse, sipas përshkrimit të tij, pikërisht ajo bisedë konfidenciale është zhvilluar nën mbikëqyrje me kamera.
Meta pretendoi më vonë se në takimin pasues asgjë nuk kishte ndryshuar.
Henze: Po, përshtypja jonë është se Meta ka të drejtë. Nëse kjo konfirmohet, mund të jetë pjesa juridikisht më delikate e të gjithë historisë. Rezultati do të ishte se shteti i së drejtës në Shqipëri ekziston vetëm në letër. Shkresa mban datën 20 korrik. Nëse autoritetet ishin njoftuar pas kësaj dhe në një takim pasues në gusht vijuan të njëjtat kushte, do të ishte vështirë që ato të mbështeteshin te mungesa e dijenisë.
Atëherë do të duhej të sqarohej: Kur u mor ankesa? Kush e trajtoi? A u kontrollua kamera? A ishte aktive? Çfarë masash u urdhëruan? A pati përgjigje? Dhe pse, sipas mbrojtjes, situata mbeti e pandryshuar? Një gabim organizativ i vetëm është diçka tjetër nga një praktikë që vazhdon edhe pas një kundërshtimi të shprehur qartë.
Kur flisni për një ‘model’, situata e korrupsionit në Shqipëri nuk mund të lihet jashtë. Sa e rëndë është?
Henze: Është e rëndë – dhe së fundmi është përkeqësuar sërish. Transparency International i jep Shqipërisë vetëm 39 nga 100 pikë në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit 2025. Vendi renditet i 91-ti ndër 182 shtete. Krahasuar me vitin e mëparshëm, ka humbur përsëri pikë.
Transparency International thekson gjithashtu se institucionet e dobëta dhe ngushtimi i hapësirës shoqërore për kontroll favorizojnë korrupsionin. Sa më pak kontroll i pavarur të ekzistojë, aq më i lartë është rreziku i korrupsionit strukturor. Një administratë e korruptuar gjithmonë ka interes të mos kontrollohet nga palë të treta; ekzekutivi vihet në një vijë, legjislativi kërcënohet de facto dhe shtypi neutralizohet.
Por SPAK ndjek pikërisht korrupsionin . A nuk është kjo shenjë se sistemi funksionon?
Po – dhe ky është një kundërargument qendror që duhet marrë seriozisht. Gjatë viteve të fundit SPAK ka nisur realisht procedime kundër aktorëve politikë të rangut të lartë. Kjo përbën një shkëputje nga pandëshkueshmëria e mëparshme. Por kur bëhej fjalë për bashkëpunëtorë të afërt të Ramës, pas një ‘dushi’ prej disa muajsh, gjatë të cilit edhe vajza të reja lejoheshin t’i vizitonin, ata liroheshin ose largoheshin jashtë vendit në kohë. Ne i quajmë këto ‘procese vitrine’. Është një mënyrë tipike veprimi edhe në Rusi ose Kinë.
Shembuj janë ish-ministri i Mjedisit Lefter Koka, i dënuar në lidhje me aferën e inceneratorëve, si dhe ish-zëvendëskryeministri dhe ministri i Financave Arben Ahmetaj, ndaj të cilit u hetua për korrupsion dhe pastrim parash dhe i cili u largua nga vendi para se të mund të arrestohej, si edhe shumë aktorë e miq të tjerë të Ramës. Edhe në vitin 2025 hetimet arritën deri në rrethin më të ngushtë të pushtetit qeveritar, por në përfundim asgjë nuk ndryshon në Shqipëri.
Këta nuk janë figura periferike. Këta janë qendra e ekzekutivit të Ramës. Pikërisht për këtë arsye bëhet vendimtare çështja e trajtimit të barabartë: A kontrollohet pushteti njësoj kudo, apo lindin dallime në varësi të rëndësisë politike të personave të prekur?
A është, pra, korrupsioni një akuzë personale kundër Ramës?
Jo automatikisht. Përgjegjësia penale është individuale. Korrupsioni i ministrave të veçantë nuk është provë e fajësisë personale të Kryeministrit, por ai mban përgjegjësinë politike dhe meqë është patroni, në fund mund të ketë qenë i përfshirë edhe në të gjitha këto çështje. Regjistrimet e shërbimeve të inteligjencës nga periudha e manipulimit të zgjedhjeve të vitit 2017 kanë dokumentuar gjithashtu zërin e Ramës.
Dhe politikisht lind një pyetje tjetër: Si mund të ndodhë që një sistem politik që qeveris që prej vitit 2013 të përballet në mënyrë të përsëritur me raste të rënda korrupsioni në vetë nivelin e tij drejtues, megjithëse struktura e tij është paternaliste? Në Shqipëri, në qeveri nuk ndodh asgjë pa dijeninë dhe miratimin e Ramës ose pa mosveprimin e tij. Dhe pse, në të njëjtën kohë, perceptimi i korrupsionit përkeqësohet përsëri sipas Transparency International? Si mundet administrata më e korruptuar në Europë, qeveria Rama, të luftojë korrupsionin? Kjo nuk është e mundur per se.
Kjo nuk është çështje e përgjegjësisë penale, por e përgjegjësisë institucionale. Shqipëria po degjeneron në një republikë bananesh.
Dhe pikërisht kundër kësaj drejtohet tani një lëvizje e re proteste?
Henze: Po. Dhe këtu duhet të jem i qartë: Në verën e vitit 2026, ‘Revolucioni i Flamingos’ nuk është më vetëm një protestë mjedisore me nëntekste politike. Ai është shndërruar në një reagim aktual dhe mbarëkombëtar ndaj pretendimit se korrupsioni, privilegjet ekonomike dhe pushteti politik në Shqipëri janë ndërthurur tepër ngushtë. Lëvizja nisi më 30 maj 2026 në Zvërnec dhe në ligatinat e Vjosës si rezistencë ndaj një resorti luksoz të mbështetur nga qeveria në një zonë ekologjikisht shumë të ndjeshme. Brenda pak ditësh protesta u përhap në Tiranë dhe qytete të tjera; u mobilizua edhe diaspora. Për javë të tëra demonstruesit u mblodhën çdo ditë, në shumë raste çdo mbrëmje në orën 19:00. Në fund të qershorit, Deutsche Welle e cilësoi lëvizjen si lëvizjen më të madhe të protestës qytetare në Shqipëri që prej rënies së komunizmit. Demonstratat vazhduan në korrik dhe u drejtuan gjithnjë e më drejtpërdrejt kundër qeverisë.
Flamingoja u bë kështu simbol për shumë më tepër se mbrojtjen e natyrës. Nën slogane si ‘Albania is not for sale’, demonstruesit akuzojnë qeverinë për korrupsion, mungesë transparence, favorizim të elitave të lidhura politikisht dhe ekonomikisht, si dhe për një politikë në të cilën të mirat publike dhe vendimmarrja shtetërore përdoren në favor të interesave të privilegjuara. Kërkesat tashmë shkojnë shumë përtej projektit të resortit: Kërkohen hetime të plota të akuzave për korrupsion, shfuqizimi i ligjeve të kritikuara si abuzive, zgjedhje të lira e të ndershme, një qeveri teknike kalimtare dhe shprehimisht dorëheqja e qeverisë Rama. Kjo i bën protestat një reagim politik të drejtpërdrejtë ndaj një krize të perceptuar të integritetit shtetëror – jo një fushatë mjedisore të politizuar më pas dhe tregon, që Rama nuk ka më mbështetjetjen e popollatës as edhe tek ato pjesë që deri më tani nuk kanë qenë të angazhuara politikisht.
A është kjo ende protestë kundër një projekti ndërtimi – apo tashmë protestë kundër sistemit të qeverisjes?
Henze: Tashmë qartësisht bëhet fjalë për më shumë se një projekt ndërtimi. Resorti ishte shkaku nxitës; korrupsioni dhe qeverisja janë bërë çështja politike. OSW Centre for Eastern Studies përshkruan shprehimisht zgjerimin nga kërkesat mjedisore drejt kërkesave kundër elitave politike dhe përmend si shkaqe ankesa më të thella për korrupsion të përhapur, blerje votash dhe mangësi të shtetit të së drejtës. Lëvizja tashmë kërkon jo vetëm fundin e projektit, por edhe përgjegjësi politike në nivel qeveritar. Në fund të korrikut, protestat rreth Kuvendit çuan madje në përplasje me policinë. Policia shqiptare përfaqëson administratën Rama – kjo është gjithnjë e më shumë përshtypja – dhe Shqipëria është në rrugën drejt një shteti policor. Pikërisht kohëzgjatja dhe zgjerimi tematik e bëjnë Revolucionin e Flamingos një nga reagimet më të rëndësishme aktuale të shoqërisë shqiptare ndaj akuzave për korrupsion dhe përqendrim pushteti.
Një element tjetër i këtij modeli është liria e shtypit. Si është gjendja?
Henze: Është nën presion. Reporterët pa Kufij e rendisin Shqipërinë në vendin e 83-të nga 180 shtete në Indeksin Botëror të Lirisë së Shtypit 2026. Vlerësimi ka rënë sërish krahasuar me vitin e mëparshëm.
Organizata përshkruan probleme strukturore: Konflikte interesi midis politikës dhe biznesit, një kuadër ligjor i mangët, rregullim të ndikuar nga partitë dhe një peizazh mediatik ku varësitë ekonomike mund të cënojnë pavarësinë editoriale. Kjo nuk sjell domosdoshmërisht censurë të hapur, por një efekt gradual: Autocensurë dhe kufizim të pavarësisë investigative.
Kjo është politikisht vendimtare, sepse korrupsioni dhe abuzimi me pushtetin bëhen të dukshme vetëm kur mediat mund të raportojnë në mënyrë të pavarur. Kur mediat janë ekonomikisht ose politikisht të varura, nuk lind domosdoshmërisht detyrim i hapur, por një sistem kufizimesh të holla. Shqipëria po degjeneron edhe në këtë pikë.
Çfarë rezulton nga e gjithë kjo në tërësi?
Henze: Një model i përbërë: Dominim afatgjatë qeveritar që prej vitit 2013; i legjitimuar nga zgjedhje të falsifikuara, shpërbërja e opozitës, procedime të përsëritura për korrupsion deri në mjedisin e qeverisë; rritje eksponenciale e pastrimit të parave, trafikut të drogës, trafikimit të qenieve njerëzore dhe lojërave të fatit në zemër të Evropës; një vlerësim vazhdimisht i dobët për korrupsionin te Transparency International; një autoritet antikorrupsion i politizuar, ndërsa njëkohësisht vazhdon debati për trajtim të barabartë dhe neutralitet politik; rënie e lirisë së shtypit dhe ndërthurje ekonomiko-politike në media; kritika të përsëritura të OSBE-së për avantazhe administrative dhe presion në procesin zgjedhor dhe tani me ‘Revolucionin e Flamingos’, një reagim masiv shoqëror i vazhdueshëm, i drejtuar shprehimisht kundër korrupsionit, mungesës së transparencës, strukturave oligarkike të ndikimit dhe qeverisë. Populli nuk e do administratën Rama dhe organizata Rama e ndien veten të legjitimuar nga zgjedhje të falsifikuara. Ky është Absurdistan, jo Shqipëria.
Asnjë nga këto pika, marrë më vete, nuk provon një sistem autoritar. Por së bashku ato krijojnë një dendësi politike rrethanash që e bën të pashmangshme pyetjen për ekuilibrin institucional, kontrollin e pushtetit dhe konkurrencën e ndershme politike.
Pyetje: Çfarë do të thotë kjo për çështjen e Ilir Metës?
Henze: Do të thotë se çështja e tij nuk mund të shqyrtohet në izolim. Meta është i pandehur në një procedim penal, rezultati i të cilit mbetet i hapur. Por ai është njëkohësisht ish-President i Republikës dhe një nga kundërshtarët politikë më të rëndësishëm të qeverisë aktuale Rama.
Ai ndodhet prej pothuajse dy vitesh në paraburgim pa një vendim të formës së prerë. Çështja e tij zhvillohet, pra, në një moment politik ku bashkohen skandale korrupsioni, liri e dobësuar e shtypit, pabarazi të dokumentuara në konkurrencën zgjedhore dhe një kundërlëvizje shoqërore jashtëzakonisht e dukshme.
‘Revolucioni i Flamingos’ e forcon ndjeshëm këtë kontekst: Ajo që nisi më 30 maj 2026 si protestë kundër një projekti të caktuar bregdetar në një zonë të mbrojtur natyrore u shndërrua brenda javësh në një nga mobilizimet më të mëdha të shoqërisë civile që prej fundit të komunizmit dhe në një protestë të hapur kundër korrupsionit, mungesës së transparencës, elitave të privilegjuara dhe qeverisë Rama. Fakti që qytetarët dalin çdo ditë në rrugë për javë të tëra dhe kërkojnë dorëheqjen e qeverisë, zbardhjen e korrupsionit dhe garanci të reja për zgjedhje të lira nuk provon përndjekjen politike të Metës. Por është një tregues i fortë aktual se çështja e kontrollit të pushtetit dhe integritetit shtetëror ka kaluar prej kohësh përtej opozitës tradicionale dhe ka mbërritur në shoqëri.
Prandaj lëvizja është më shumë sesa sfond për çështjen Meta. Ajo është një sizmograf shoqëror aktual i një krize besimi në marrëdhënien midis shtetit, qeverisë dhe pushtetit ekonomik. Fakti që ajo kritikon edhe pjesë të opozitës tradicionale e bën veçanërisht të rëndësishme për këtë analizë: Protesta nuk mund të hidhet më poshtë si thjesht fushatë partiake. Sovrani është në rrugët e Shqipërisë dhe kërkon dorëheqjen e administratës Rama, sepse, për shkak të mungesës së zgjedhjeve demokratike, kjo nuk mund të realizohet përmes zgjedhjeve.
Prandaj pyetja vendimtare nuk është vetëm juridike, por edhe politike: Sa të qëndrueshme janë garancitë e shtetit të së drejtës në Shqipëri kur vihen në provë nën presion politik?
Le t’i kthehemi kontekstit politik. Ku fillon këtu arbitrariteti shtetëror?
Henze: Arbitrariteti nuk është e njëjta gjë me ashpërsinë shtetërore. Një shtet mund të veprojë ashpër kundër korrupsionit. Mund të akuzojë politikanë të fuqishëm. Nën kushte të përcaktuara ligjërisht, mund edhe t’i vendosë në paraburgim. Me kusht që qeveria të jetë zgjedhur në mënyrë demokratike dhe të mos jetë vetë e korruptuar. Si mundet administrata më e korruptuar në Evropë, qeveria Rama, të luftojë korrupsionin? Per se, nuk mundet.
Arbitrariteti fillon aty ku intensiteti i një ndërhyrjeje nuk mund të shpjegohet më bindshëm me arsye objektive, të individualizuara dhe proporcionale; ku rastet e njëjta trajtohen ndryshe; ku masat e jashtëzakonshme bëhen rutinë; ku garancitë procedurale ekzistojnë formalisht, por gërryhen në praktikë; ose ku institucionet që duhet të kufizojnë pushtetin bëhen gjithnjë e më shumë vetë pjesë e asimetrisë së pushtetit, si në Shqipëri.
A është gjyqësori shqiptar i politizuar?
Henze: Si pohim i përgjithshëm faktik, ky do të ishte tepër jo i saktë. SPAK nuk ndjek aspak vetëm opozitarë. Edhe përfaqësues të njohur të kampit qeveritar kanë hyrë në fokusin e drejtësisë antikorrupsion. Ky është një kundërargument i fortë ndaj idesë së një zinxhiri të thjeshtë komandimi nga Rama te çdo vendim i prokurorisë. Por në Shqipërinë nën Ramën vlen: Kush paguan, vendos. Është zbatuar një strukturë paternaliste; si mund të jenë të pavarur në këto kushte gjyqësori dhe SPAK-u?
Por pavarësia politike nuk është një cilësi metafizike që një institucion e fiton një herë dhe e ruan përgjithmonë. Ajo duhet të shfaq në procedurat e përzgjedhjes, në trajtimin e barabartë, në zgjedhjen e masave shtrënguese, në kohëzgjatjen e paraburgimit, në trajtimin e materialit shfajësues, në krahasimin midis qeverisë dhe opozitës, në mbrojtjen e të drejtave të mbrojtjes dhe në aftësinë për të marrë vendime që nuk i pëlqejnë qendrës përkatëse të pushtetit.
Në një sistem politikisht shumë të përqendruar, pavarësia e gjyqësorit duhet të jetë veçanërisht e dukshme dhe e verifikueshme. Kjo u ndërtua në Shqipëri deri në vitin 2013, por sot nuk është më kështu.
Çfarë do të ishte pra një provë reale e një drejtësie të motivuar politikisht? Një telefonatë e Ramës me një prokuror?
Henze: Jo domosdoshmërisht. Dhe pikërisht këtu Navalny bëhet juridikisht interesant. Neni 18 i KEDNJ-së ekziston për rastet kur një shtet përdor një instrument që në vetvete është legjitim për një qëllim tjetër, të fshehur.
Në çështjen Navalny, GJEDNJ-ja nuk gjeti një urdhër të shkruar të Kremlinit me përmbajtjen: ‘Shtypeni këtë politikan të opozitës.’ Gjykata vlerësoi modelin: Përsëritjen, rendin e ngjarjeve, masat që bëheshin gjithnjë e më të vështira për t’u shpjeguar, pozitën e Navalnyt si politikan opozitar dhe kontekstin më të gjerë politik.
Kjo shprehimisht nuk do të thotë se sot mund të nxirret i njëjti përfundim për Metën. Por do të thotë se keqpërdorimi politik i pushtetit shtetëror mund të deduktohet juridikisht edhe nga një vlerësim i përgjithshëm i rrethanave.
Çfarë shihet nga një vlerësim i tillë i përgjithshëm në çështjen Meta?
Henze: Shihet një histori e gjatë politike: Një President në konflikt themelor me shumicën e Ramës; një procedurë e parë shkarkimi; dyshime ndërkombëtare për arritjen e nivelit të nevojshëm të rëndësisë; një përpjekje e dytë shkarkimi; një shumicë parlamentare që voton për largimin e tij; një Gjykatë Kushtetuese që e ndalon këtë hap; përfundimi i rregullt i mandatit presidencial të Metës; rikthimi i tij në opozitën aktive; arrestimi në vitin 2024; vazhdimi i paraburgimit në vitet 2025 dhe 2026; raportime për izolim të gjerë dhe në fund, ankesa e shkruar e avokatëve për kushtet e bisedave konfidenciale të mbrojtjes.
Paralelisht, vëzhguesit ndërkombëtarë të zgjedhjeve kanë dokumentuar për vite avantazhe strukturore të partisë qeverisëse, keqpërdorim të burimeve shtetërore, presion politik dhe së fundmi, shprehimisht, mungesën e një fushe loje të barabartë.
Asnjë nga këto pika, më vete, nuk provon përndjekjen politike të Metës. Por në një pikë nuk mjafton më që çdo ngjarje individuale të shqyrtohet vetëm në izolim.
Cui bono?
Henze: Kjo është këtu një pyetje politike legjitime – për sa kohë nuk ngatërrohet me një provë. Kujt i shërben? Objektivisht, paraburgimi i zgjatur i Metës u shërben kundërshtarëve të tij politikë. Klani Rama, Balla dhe Partia Socialiste gjatë kësaj periudhe nuk duhet të përballen me një Ilir Meta të lirë për të vepruar si lider opozitar.
Kjo nuk provon se Rama e ka urdhëruar drejtpërdrejt paraburgimin e tij. Nuk provon kontroll politik mbi SPAK-un. Fillimisht, ky është vetëm efekti politik. Nuk pati ndërhyrje; u zbatua ajo që prej vitesh ishte përpjekur me mjete të tjera. Por pikërisht nga kjo lind një pyetje më e vështirë: Çfarë garancish institucionale duhet të ekzistojnë kur një ndërhyrje shtetërore i sjell njëkohësisht një përfitim të jashtëzakonshëm politik partisë që qeveris prej vitesh?
Sa më i madh të jetë përfitimi politik, aq më të rëndësishme duhet të jenë pavarësia e dukshme e vendimmarrësve dhe rreptësia e testit të proporcionalitetit.
Ju shihni këtu edhe një mesazh për shoqërinë.
Henze: Po. Dhe edhe këtu është vendimtar dallimi midis qëllimit dhe efektit.
Përfytyroni një kryetar bashkie, një sipërmarrës, një gazetar, një nëpunës, një politikan të ri ose thjesht një qytetar shqiptar që po mendon t’i kundërvihet publikisht qeverisë dominuese Rama. Ai sheh një njeri që ka qenë President, Kryeministër dhe Kryetar i Kuvendit – dhe ky njeri ndodhet prej pothuajse dy vitesh në paraburgim.
Nëse, përveç kësaj, ai izolohet në masë të madhe dhe avokatët e tij duhet të luftojnë për komunikim konfidencial, mund të lindë një mesazh pa u shqiptuar kurrë zyrtarisht: Nëse edhe ai është kaq i cënueshëm përballë shtetit, sa i cënueshëm jam unë? Sistemet politike nuk veprojnë vetëm përmes ligjeve. Ato veprojnë përmes shembujve.
Pikërisht këtu e shihni lidhjen me Navalnyn?
Henze: Po. Jo në barazimin e dy burrave, por në logjikën e frikësimit politik. Efekti i trajtimit të Navalnyt nuk drejtohej kryesisht vetëm kundër Navalnyt. Çdo aktivist rus mund të shihte kostot personale që mund të sillte një përballje themelore me qendrën politike të pushtetit në Rusi. Edhe ekzekutimet përmes infarkteve, rënieve nga dritaret dhe helmimeve përmenden si shembuj të metodave të frikësimit.
Kësaj i shtohet një fushatë kundër Navalnyt për korrupsion dhe vepra të tjera të pretenduara. Në fund, një fushatë dezinformimi për ta neutralizuar atë, si në rastin e Metës.
Për Metën, një qëllim i tillë shtetëror nuk mund të përjashtohet më. Evropa duhet ta pyesë veten shumë herët: Kur bëhen kostot e opozitës efektive në një shtet demokratik aq të larta sa vetë efekti i tyre frikësues shkatërron pluralizmin politik?
A është kjo rruga drejt shtetit njëpartiak?
Henze: Jo domosdoshmërisht. Shqipëria sot nuk është shtet njëpartiak në kuptimin komunist. Por ekziston një zonë e ndërmjetme midis demokracisë liberale konkurruese dhe një shteti të hapur njëpartiak. Aty vazhdojnë të ekzistojnë partitë, gjykatat, zgjedhjet dhe gazetaria. Megjithatë, alternimi i pushtetit bëhet strukturalisht më i vështirë, sepse realiteti ndryshon nga ajo që parashikon Kushtetuta, siç ndodh në Shqipëri.
Një parti qeverisëse gëzon në mënyrë të qëndrueshme avantazhe të mëdha administrative. Punësimi publik krijon varësi. Përqendrimi i mediave redukton kontrollin e pavarur. Partitë opozitare fragmentohen më shumë. Figurave të tyre drejtuese u duhet të shpenzojnë gjithnjë e më shumë energji në procese gjyqësore.
Nëse këta faktorë zhvillohen njëkohësisht, mund të krijohet de facto një sistem me parti dominuese pa u miratuar kurrë një ligj që ndalon partitë e tjera.
A do të ishin zgjedhjet vendore të vitit 2019 një shembull për këtë?
Henze: Në çdo rast, ato ishin një moment i jashtëzakonshëm. Pas zgjedhjeve vendore të 30 qershorit 2019, ODIHR konstatoi se, ndonëse votimi ishte zhvilluar përgjithësisht në mënyrë paqësore dhe të rregullt, zgjedhësit në ngërçin politik nuk kishin një zgjedhje kuptimplotë midis alternativave politike. Njëkohësisht, organizata kërkoi masa kundër problemit afatgjatë të keqpërdorimit të burimeve administrative dhe presionit ndaj zgjedhësve.
Kjo nuk ishte një zgjedhje tipike pluraliste dhe demokratike vendore; ishte një jo-zgjedhje. Përfundimi më i rëndësishëm është: Sistemi politik në Shqipëri ka treguar tashmë se deri ku mund ta zbrazin zgjedhjen reale të votuesve polarizimi dhe konflikti institucional.
Pse Evropa i toleron zhvillime të tilla?
Henze: Sepse Shqipëria është strategjikisht e leverdishme për Perëndimin dhe disa aktorë brenda BE-së korruptohen gjithashtu. Kjo është një formulim i mprehtë, por dilema është reale. Shqipëria është një anëtare e besueshme e NATO-s, megjithëse aktualisht po shqyrtojmë nëse edhe sekrete të NATO-s shiten nga shqiptarë. Rama është një figurë e njohur në kryeqytetet perëndimore, një bashkëbisedues më tepër jo serioz dhe i paparashikueshëm që gjithmonë dëshiron të bjerë në sy. BE-ja dhe SHBA-ja kanë investuar kapital të konsiderueshëm politik në reformën shqiptare në drejtësi.
Pikërisht nga kjo mund të lindë një pikë e verbër e rrezikshme. Kush e ka mbështetur një reformë për vite, dëshiron të besojë në suksesin e saj. Kush ka nevojë për një partner gjeopolitik priret t’i interpretojë mangësitë e tij të brendshme më pak dramatikisht sesa të njëjtat mangësi te një kundërshtar.
Për Bashkimin Evropian dhe Uashingtonin do të ishte normativisht fatale nëse shteti i së drejtës do të zbatohej rreptësisht ndaj kundërshtarëve të Evropës dhe në mënyrë elastike ndaj miqve të saj.
Çfarë duhet të bëjë Brukseli?
Henze: Ai nuk duhet as ta shpallë Metën të burgosur politik, as ta urdhërojë politikisht lirimin e tij. Kjo do të ishte vetë një ndërhyrje e palejueshme në një procedim penal në vazhdim.
Brukseli duhet të kërkojë diçka më pak spektakolare dhe më efektive: Transparencë dhe standarde të verifikueshme të shtetit të së drejtës. Duhet të zbatohet plani shtesë dhjetëpikësh i BE-së dhe Gjermanisë. Rama duhet të akuzohet për përfshirje të mundshme në manipulimin e zgjedhjeve, veçanërisht në vitin 2017.
Këto nuk janë kërkesa politike. Janë pyetje kontrolli të shtetit të së drejtës. Kjo duhet të ndodhë tani; Brukseli duhet më në fund të zgjohet. Nuk mund të ndodhë që kriminelë nga Tirana të ulen në tryezën e negociatave të BE-së për anëtarësimin.
Cila do të ishte pyetja e vetme për Ramën?
Përgjigje: Së pari, do të doja të flisja një ditë drejtpërdrejt me të. Dhe së dyti, jo: ‘A është Ilir Meta fajtor?’ Në një shtet funksional të së drejtës, Rama nuk ka të drejtë ta vendosë këtë.
Do ta pyesja: Zoti Kryeministër, a mund t’i garantoni në mënyrë të besueshme publikut shqiptar dhe Evropës se një anëtar drejtues i partisë suaj, mbi një bazë identike provash, do t’i nënshtrohej të njëjtës kohëzgjatje paraburgimi, të njëjtave kushte paraburgimi dhe të njëjtës mbrojtje – ose të njëjtave kufizime – të komunikimit me avokatët e mbrojtjes?
Kjo është pyetja e vërtetë e barazisë.
Do ta pyesja gjithashtu nëse, në interes të së ardhmes së kombit shqiptar në Shqipëri, do të ishte i gatshëm t’i nënshtrohej procesit demokratik dhe të ndershëm të zgjedhjeve demokratike vendore dhe parlamentare për vitet 2017, 2021 dhe 2025, nëse është e nevojshme edhe kundër vetes së tij.
Pyetja për SPAK-un?
Henze: Së pari duhet sqaruar se SPAK financohet nga shteti shqiptar; financiarisht, Rama është shefi i tij. Kështu, ndonëse SPAK-u nuk është në letër nën varësinë e Ramës, de facto është i përfshirë në strukturat patronale të administratës Rama nën patronin Rama: Kush paguan, vendos.
Dhe nëse kjo strukturë MAFIOZE e Ramës, siç e përshkruajnë evropianët, do të çmontohej, fillimisht do të duhej një pastrim i madh brenda SPAK-ut dhe çdo hetim i nxitur nga strukturat Rama do të duhej të rishqyrtohej. Po ndërkohë? SPAK-u mund të pastrohej duke zhvilluar hetimet e kërkuara që prej vitit 2017 ndaj Ramës, vëllait të tij Olsi Rama, Ballës dhe disa aktorëve të tjerë dhe duke i vënë ata para përgjegjësisë penale.
Më tej, SPAK-u do të duhej ta arsyetonte dyshimin penal ndaj Ilir Metës dhe t’ia dorëzonte të plotë një paneli ndërkombëtar ekspertësh, i cili do të analizonte çdo detaj, përfshirë me metoda forenzike, në mënyrë që të përjashtoheshin falsifikimet e dokumenteve, dëshmitarët e manipuluar dhe rrethanat e manipuluara, dhe që e gjithë mënyra e zhvillimit të procedimit të largonte çdo dyshim të arsyeshëm se Partia Socialiste dhe strukturat e saj, anëtarë të qeverisë ose Mafia ushtrojnë ndonjë ndikim mbi intensitetin, kohëzgjatjen ose masat shtrënguese të procedimit.
Një autoritet i pavarur nuk mund të kërkojë besim. Ai duhet ta prodhojë atë – përmes vendimeve të arsyetuara, trajtimit të barabartë, transparencës dhe procedurave, drejtësia e të cilave mbetet e dukshme edhe për kritikët më të ashpër. Aktualisht kjo nuk është kështu dhe duhet të ndryshojë.
Pyetje: Pyetja për Ministrinë e Drejtësisë?
Ministria dhe drejtimi i saj janë një katastrofë për shtetin shqiptar. Ajo është më tepër një ministri partiake e Partisë Socialiste; në Evropë e quajmë me shaka PSP. Por pyetja më e thjeshtë e gjithë intervistës është: A ishte kamera e ndezur?
Nëse jo, kjo duhet të shpjegohet në mënyrë teknikisht të verifikueshme. Nëse po: Pse? A pati regjistrim? A pati zë? Kush e pa sinjalin? Mbi çfarë baze ligjore? A kishte një operator të jashtëm të sistemit? Kush dhe cila kompani kryen mirëmbajtjen? Nga kush u ble sistemi? Kush përgjigjet për përpunimin dhe analizën e të dhënave? Ku ruhen të dhënat? Çfarë rreziku konkret e justifikonte masën? Dhe çfarë ndodhi pas shkresës së 20 korrikut? Kush u koordinua me kë, kur dhe në çfarë konteksti? Kush ishte përgjegjës strategjikisht, operativisht dhe taktikisht për mbikëqyrjen?
Kur mund të ketë pasur shkelje të konfidencialitetit avokat-klient, asnjë shpjegim politik nuk mund ta zëvendësojë një përgjigje teknike. Në këto rrethana, në Shqipëri nuk garantohet një proces i paanshëm në përputhje me parimet e shtetit të së drejtës. Procedimi kundër Metës do të duhej atëherë të pushohej me efekt të menjëhershëm. Ministri i Drejtësisë do të duhej të shkarkohej dhe të largohej nga detyra me efekt të menjëhershëm.
Pyetje: Dhe pyetja për BE-në?
Henze: Ndoshta më e pakëndshmja: A do ta vlerësonte Brukseli të njëjtin fakt me të njëjtën qetësi nëse i burgosuri do të ishte kundërshtari më i njohur i një qeverie që gjeopolitikisht nuk i përkiste kampit perëndimor?
Nëse përgjigjja është jo, atëherë në Bruksel dhe Uashington ekziston një standard i dyfishtë. Po atëherë nuk është vetëm Shqipëria ajo që ka problem me shtetin e së drejtës. Evropa dhe Shtetet e Bashkuara do të kishin problem me besueshmërinë. Kjo është e papranueshme; Parlamenti Evropian duhet atëherë të reagojë menjëherë.
Pyetje: Pra, a është Meta një i burgosur politik?
Henze: Mbi bazën e materialit që aktualisht mund të provohet publikisht, kjo duhet të supozohet. Meta është i burgosur politik.
SPAK-u duket se nuk ka prova të substancuara; përndryshe Meta do të ishte prej kohësh i akuzuar dhe i dënuar. Duket se duan gjithashtu ta konsumojnë Metën përmes izolimit; kjo i afrohet torturës. Por unë besoj se ish-Presidenti, një patriot i vërtetë shqiptar, nuk do të thyhet. Meta është i pandehur në një procedim penal, i akuzuar nga një administratë që vetë është cilësuar publikisht si qeveri MAFIOZE; atëherë, çfarë përgjigjeje prisni nga unë?
E kaluara e tij politike është e diskutueshme. Akuzat kundër tij duhet të shqyrtohen nga gjykata. SPAK-u nuk është një autoritet që, si shokët në Moskë ose Pekin, ndjek kryesisht kundërshtarët e qeverisë për korrupsion; por është fakt se administrata Rama është në pushtet prej trembëdhjetë vitesh dhe se pastrimi i parave, trafikimi i qenieve njerëzore, trafiku i drogës dhe korrupsioni po rriten në mënyrë eksponenciale. Pse këto zhvillime, në qendër të të cilave qëndrojnë Rama dhe Balla si figura përgjegjëse, nuk ndiqen në mënyrë qendrore? Gjykatat e Ramës e kanë shqyrtuar paraburgimin e tij. E gjithë kjo është pjesë e historisë.
Por po aq pjesë e saj është edhe kjo:
Meta është një nga kundërshtarët më të njohur të një pushteti politikisht të korruptuar që dominon që prej vitit 2013. Që si President ai ishte në një konflikt institucional themelor me këtë shumicë dhe pengoi zhvillime antidemokratike. Kuvendi i dominuar nga Rama u përpoq ta largonte nga detyra. Gjykata Kushtetuese e ndaloi shkarkimin. Ai u rikthye në opozitë. Dy vjet më vonë u arrestua. Pothuajse dy vjet pas këtij arrestimi, ai vazhdon të jetë në paraburgim. Raportimet e përshkruajnë mbajtjen e tij si pothuajse izolim të plotë. Dhe tani ekziston një ankesë e shkruar e avokatëve të tij se edhe bisedat konfidenciale të mbrojtjes janë zhvilluar nën mbikëqyrje me kamera.
Kjo nuk mjafton për një vendim gjyqësor. Por prej kohësh mjafton për një hetim serioz të modelit të organizatës kriminale qeveritare në Shqipëri.
Pyetje: Cili është ky model, i përmbledhur në një fjali?
Henze: Një qeveri dominon prej më shumë se një dekade. Në disa cikle zgjedhore, vëzhguesit ndërkombëtarë dokumentojnë keqpërdorim të përsëritur të burimeve administrative, presion ndaj zgjedhësve dhe avantazhe strukturore të pushtetarëve në detyrë. Niveli publik i korrupsionit vazhdon të rritet dhe së fundmi është përkeqësuar përsëri. Përfaqësues të lartë të qeverisë përfshihen vetë në procedime të rënda për korrupsion. Sipas Reporterëve pa Kufij, liria e shtypit ka rënë sërish. Njëkohësisht, një ish-President dhe kundërshtar kryesor i kreut të qeverisë mbahet për pothuajse dy vjet përpara një vendimi të formës së prerë – nën kushte që ngrenë pyetje për izolimin dhe mbikëqyrjen e avokatëve të mbrojtjes. Zona të çmuara natyrore të mbrojtura, të mbrojtura edhe nga traktate ndërkombëtare, shiten dhe rrafshohen. Kështu ekziston rreziku që Shqipëria të humbasë jo vetëm rininë e saj, por edhe një pjesë të rëndësishme të ADN-së shqiptare: Natyrën, një pasuri të çmuar që është e rëndësishme edhe për turizmin.
Secila nga këto pika mund të shpjegohet veçmas. Pyetja vendimtare është: Çfarë del nga shuma e tyre?
Pyetje: A është ky mësimi i vërtetë nga Navalny?
Henze: Po. Rusia nuk u bë brenda një dite ai shtet në koloninë penale të të cilit vdiq Alexei Navalny. Sistemet politike ndryshojnë gradualisht. Institucionet nuk e humbin gjithmonë papritur kuptimin e tyre. Ndonjëherë mbeten emrat e tyre, ndërtesat, togët e gjyqtarëve, kutitë e votimit dhe parlamentet – ndërsa njëkohësisht ndryshojnë kushtet reale të konkurrencës politike. Përmbajtja dhe rezultatet janë vendimtare. Letra duron gjithçka dhe një shtet i së drejtës, një demokraci, përbëhet 30 për qind nga teknika dhe 70 për qind nga pranimi i këtij institucioni nga sovrani, populli. Ky besim nuk ekziston më në Shqipëri. Si rrjedhojë, mekanizmi demokratik është jofunksional dhe besimi i popullsisë shqiptare te ky shtet po shkon drejt zeros. Prandaj një shtet demokratik i së drejtës, per se, aktualisht nuk ekziston më në Shqipëri. Rrjedhimisht, nuk mund të ketë më as procedime në përputhje me shtetin e së drejtës.
Pikërisht për këtë arsye krahasimi me Navalnyn ka kuptim vetëm nëse ngrihet herët. Nëse Shqipëria një ditë do të ishte vërtet e krahasueshme me Rusinë, pyetja ‘A është ky një moment Navalny?’ nuk do të ishte më një pyetje e guximshme. Do të ishte një pyetje e vonuar.
Përfundimi juaj?
Henze: Shteti i së drejtës nuk matet me sa pakompromis mund t’i ndjekë kundërshtarët e tij. Matet me sa pakompromis i mbron të drejtat e tyre ndërsa i ndjek.
Një shtet ka pothuajse pushtet fizik total mbi një të burgosur. Ai vendos kur hapet dera, kur personi mund të dalë jashtë, kë sheh, me kë flet, ku fle, sa gjatë mbetet vetëm dhe në çfarë kushtesh mund të mbrohet pikërisht kundër atij shteti.
Prandaj një qeli individuale nuk është një hollësi teknike. Një kamerë në dhomën e avokatëve nuk është hollësi teknike. Pothuajse dy vjet paraburgim nuk janë hollësi teknike. As konteksti politik nuk është hollësi teknike. Asnjë prej këtyre elementeve, i marrë më vete, nuk provon përndjekje politike; në kontekstin e përgjithshëm, megjithatë, po. Sipas vlerësimit tonë, Meta është i burgosur politik i administratës Rama.
Por demokracitë rrallë gërryhen përmes një akti të vetëm spektakolar. Ato gërryhen kur një shoqëri mëson ta racionalizojë veçmas çdo ndërhyrje të jashtëzakonshme – dhe në një moment pushon së parë shumën e tyre.
Ky është paralajmërimi i vërtetë nga çështja e Alexei Navalnyt. Shqipëria nuk është Rusia. Ilir Meta nuk është Navalny. Edi Rama nuk është Putin. Pikërisht për këtë arsye Evropa duhet të shohë me vëmendje sot – dhe jo vetëm kur këto fjali një ditë të tingëllojnë më pak të vetëkuptueshme.
Sepse pyetja tashmë nuk është vetëm: Për çfarë akuzohet Ilir Meta? Është gjithashtu: Çfarë po i ndodh Ilir Metës ndërsa fajësia e tij ende nuk është provuar? Çfarë ndodh nëse ai vdes? Ka disa aktorë në Shqipëri që do ta dëshironin këtë.
Dhe pas kësaj qëndron pyetja më e madhe, që shkon përtej një politikani të vetëm: A mundet ende një opozitë në Shqipëri të bëhet aq e fuqishme sa ta rrezikojë realisht qeverinë – pa u bërë vetë pushteti i shtetit një rrezik ekzistencial për përfaqësuesit e saj kryesorë?
Ky është momenti Navalny i Shqipërisë. Jo sepse historia tashmë është e njëjtë. Por sepse Evropa ende e ka sot mundësinë të sigurojë që ajo të mos bëhet kurrë e tillë.
Çfarë rrjedh politikisht nga kjo – dhe çfarë do të duhej të ndodhte tani?
Henze: Nëse zhvillimet e përshkruara kuptohen realisht si një sinjal i ndërlidhur paralajmërues demokratik, nuk mjafton thjesht t’i referohemi zgjedhjeve të ardhshme të rregullta. Në vitin 2026, protestat e Flamingos u zhvilluan nga një konflikt mjedisor në një lëvizje të gjerë antiqeveritare; kërkesat e saj politike tashmë përfshijnë dorëheqjen e Ramës dhe zgjedhje të parakohshme. Kjo nuk është një shënim anësor, por shprehje e një krize akute besimi.
Përgjigjja demokratike konsekuente ndaj kësaj nuk do të ishte një zhvendosje pushteti jashtë institucioneve, por e kundërta: Një kthim i shpejtë te sovrani. Shqipëria duhet, pra, të hapë rrugën për zgjedhje parlamentare të parakohshme, të lira dhe demokratike – me respektim të plotë të Kushtetutës dhe nën një vëzhgim jashtëzakonisht të fortë ndërkombëtar të zgjedhjeve. Një qeveri ekspertësh do të duhej të instalohej menjëherë.
Zgjedhje të tilla duhet të jenë më shumë sesa thjesht hapja e qendrave të votimit. Shqipërisë i duhet menjëherë një ligj i ri zgjedhor që përputhet një për një me kërkesat e Komisionit të Venecias.
Nëse ODIHR ka konstatuar shprehimisht në vitin 2025 se konkurrentët politikë nuk kishin një fushë loje të barabartë dhe se partia qeverisëse përfitonte nga përdorimi i burimeve publike dhe pushtetit institucional, pikërisht ky deficit duhet korrigjuar para zgjedhjeve të reja. Në këtë kuptim, paralelisht duhet të zhvillohen edhe zgjedhje vendore.
Prandaj vëzhgimi ndërkombëtar nuk duhet të zhvillohet vetëm ditën e zgjedhjeve, por duhet të përfshijë të gjithë procesin: legjislacionin zgjedhor, financimin e partive, qasjen në media, përdorimin e burimeve shtetërore, presionin ndaj punonjësve të shërbimit publik, regjistrimin e zgjedhësve, numërimin, procedurat e ankesave dhe mbrojtjen e fshehtësisë së votës.
Meta dhe të burgosur të tjerë politikë do të duhej të liroheshin menjëherë.
OSBE/ODIHR, Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës dhe Parlamenti Evropian kanë instrumentet për ta shoqëruar nga afër një proces të tillë. Një mision i plotë ndërkombëtar nuk do ta zhvendoste vendimin politik jashtë vendit. Përkundrazi, do të ndihmonte të sigurohej që vendimi të mbetej realisht te qytetarët shqiptarë.
Prandaj kërkesa nuk është që Brukseli të përcaktojë qeverinë e Shqipërisë. Kërkesa është që Shqipëria t’u lejojë qytetarëve të saj të vendosin në kushte ku qeveria dhe opozita konkurrojnë realisht me shanse të barabarta demokratike.
Nëse Rama është i bindur se shumica e tij politike vazhdon të përfaqësojë vullnetin e popullsisë pavarësisht akuzave për korrupsion, protestave të Flamingos, kritikave në rritje ndaj lirisë së medias dhe asimetrive të dokumentuara zgjedhore, ekziston një test demokratikisht i pakundërshtueshëm për këtë: Kutia e votimit.
Nëse ai nuk e pranon këtë, atëherë me sa duket do të duhet të ketë një revolucion demokratik, ose shqiptarët thjesht mund të hyjnë në grevë dhe të ndalojnë të gjithë punën për një ose dy ditë.
Dhe nëse opozita pretendon se vendi kontrollohet gjithnjë e më shumë nga një strukturë dominuese pushteti, për të vlen i njëjti test. Edhe ajo duhet ta kërkojë legjitimitetin te qytetarët – jo në kryeqytete të huaja dhe jo vetëm në protestat në rrugë.
Prandaj përgjigjja më e fortë ndaj krizës së tanishme të besimit në Shqipëri do të ishte një marrëveshje e menjëhershme politike për zgjedhje demokratike të parakohshme, të zhvilluara pas zbatimit të rekomandimeve qendrore të ODIHR-it dhe nën vëzhgim të plotë ndërkombëtar.
Jo për t’ia marrë Shqipërisë sovranitetin. Por për t’ia kthyer atë dukshëm të vetmit vend ku, në një demokraci, në fund duhet të qëndrojë: Qytetarëve shqiptarë. Ata janë populli, jo Rama dhe shokët e tij.
Sepse pas të gjitha pyetjeve për korrupsionin, burimet shtetërore, lirinë e shtypit, paraburgimin, izolimin dhe trajtimin e kundërshtarëve politikë, në fund mbetet një pyetje demokratike që është më e thjeshtë se çdo teori juridike.
Kush duhet ta qeverisë Shqipërinë?
Henze: Përgjigjen nuk duhet ta japë as një prokurori, as një burg, as një Kryeministër, as një parti opozitare.
Ajo u përket shqiptarëve – në zgjedhje të lira, në kushte ku vota e tyre ka realisht të njëjtën peshë.
Jeni mik i kombit shqiptar?
Henze: Po. Ndërkohë, për sa i përket kulturës dhe peizazhit, jam bërë gjysmë shqiptar. Shpresoj që shqiptarët të mos kenë kundërshtime.
