Nga Sokol Gjoni
10 shtator 1934 – 20 prill 2017
Më 10 shtator 1934, në Gojan të Pukës, buzë Fanit të Madh, lindi një prej emrave më të mëdhenj të muzikës tradicionale shqiptare: Ndue Shyti, mjeshtri që do ta kthente çiftelinë nga një instrument i thjeshtë popullor në një zë të fuqishëm orkestral.
Që fëmijë, Ndue Shyti u lidh me muzikën e vendlindjes. Ai mësoi të luante çifteli duke ndjekur instrumentistët e zonës dhe shumë shpejt talenti i tij u shndërrua në një pasion të jashtëzakonshëm. Por rruga e tij artistike nuk do të kufizohej vetëm te interpretimi. Ai do të bëhej instrumentist, krijues, dirigjent dhe novator i muzikës popullore.
Ndue Shyti ishte virtuoz jo vetëm i çiftelisë, por edhe i bilbilit, sharkisë dhe instrumenteve të tjera tradicionale. Kontributi i tij qëndroi veçanërisht në pasurimin e teknikës së çiftelisë dhe të repertorit të saj, duke i dhënë instrumentit një gjuhë më të ndërlikuar muzikore dhe një potencial të ri interpretues.
Por një nga veprat më të mëdha të jetës së tij ishte krijimi dhe drejtimi i orkestrës popullore të Pukës. Nën drejtimin e tij, formacioni i Pallatit të Kulturës Pukë arriti në mbi 100 instrumentistë, duke bashkuar çiftelinë, sharkinë, fyellin, lahutën, daullen, bilbilin, zymaren dhe instrumente të tjera karakteristike të trevës.
Për një artist që nuk kishte kaluar nëpër një konservator klasik, kjo ishte një arritje e jashtëzakonshme. Ndue Shyti u shndërrua vetë në një lloj “akademie” të muzikës popullore, duke punuar me instrumentistët, duke ndërtuar formacionin dhe duke i dhënë muzikës së Pukës një dimension të ri orkestral.
Puna e tij u vlerësua nga emra të njohur të muzikologjisë dhe folkloristikës shqiptare, ndërsa orkestra pukjane u bë shembull për krijimin e formacioneve të ngjashme edhe në rrethe të tjera veriore.
“Mbreti i çiftelisë” dhe “Paganini i çiftelisë shqiptare” ishin disa prej epiteteve që iu dhanë gjatë karrierës. Në skenat e festivaleve folklorike, por edhe në turnetë ndërkombëtare, interpretimi i tij e bëri çiftelinë një nga zërat më të dallueshëm të folklorit shqiptar.
Ai ishte pjesë e turneve të Ansamblit Shtetëror të Këngëve dhe Valleve Popullore dhe ansambleve “Puka” e “Dajti”, duke interpretuar në vende të ndryshme të botës, ndër të tjera në Francë, Itali, Turqi, Norvegji, Austri, Zvicër, Kinë, Vietnam, Laos dhe Kamboxhia.
Për më shumë se pesë dekada, tingulli i instrumenteve të tij ishte pjesë e radio-televizionit shqiptar. Trashëgimia e tij u pasurua edhe me vlerësime të shumta kombëtare e ndërkombëtare.
Në vitin 1979, Ndue Shyti u nderua me titullin “Artist i Popullit”, ndërsa më vonë mori edhe titullin “Nderi i Kombit”, dy prej vlerësimeve më të larta që mund t’i jepen një personaliteti të artit shqiptar.
Më 20 prill 2017, Ndue Shyti u nda nga jeta, duke lënë pas jo vetëm regjistrime, interpretime dhe kujtime, por një shkollë të tërë të muzikës popullore.
Sot, emri i tij lidhet pazgjidhshmërisht me Pukën, çiftelinë dhe muzikën tradicionale shqiptare. Ai nuk e luajti thjesht çiftelinë; e ngriti atë në një tjetër nivel artistik.
Në nderim të figurës dhe kontributit të tij të jashtëzakonshëm, Pallati i Kulturës në Pukë mban emrin “Ndue Shyti”, duke e kthyer këtë institucion në një adresë të përhershme të kujtesës dhe kulturës pukjane. Është një simbolikë domethënëse: vendi ku kultivohet arti dhe trashëgimia kulturore e qytetit mban emrin e njërit prej njerëzve që i dha Pukës një zë të veçantë në kulturën shqiptare.
Por kujtimi i tij nuk është vetëm një emër në një institucion. Për të përjetësuar datën e lindjes së këtij gjeniu të muzikës popullore, Bashkia Pukë e ka shpallur 10 shtatorin “Ditën e Trashëgimisë Popullore Pukjane”. Kështu, dita kur lindi Ndue Shyti është kthyer në një ditë kushtuar kujtesës, traditës, instrumenteve, këngëve dhe vlerave të jashtëzakonshme të folklorit të trevës së Pukës.
Sepse Ndue Shyti nuk i përket vetëm së shkuarës. Ai është pjesë e identitetit kulturor të Pukës dhe një trashëgimi që vazhdon të jetojë.
10 shtatori është dita e lindjes së Ndue Shytit, por edhe dita kur Puka kujton dhe feston një pasuri që nuk duhet të humbasë kurrë: trashëgiminë e saj popullore.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, edhe pas vdekjes së tij, tingulli i dy telave vazhdon të mbajë brenda vetes një pjesë të shpirtit të maleve të Pukës.
Ndue Shyti, një emër që nuk mbeti vetëm në historinë e muzikës shqiptare, por u bë vetë pjesë e saj.
