Vendimi ndaj Hashim Thaçit i 16 shtatorit 2026 kërkon që faji individual të përcaktohet qartësisht. Megjithatë, ai nuk duhet të çojë në përmbysjen e marrëdhënies autor- viktimë dhe të përmbysë historinë e dhunës së dokumentuar shtetërore, e cila ishte drejtuar kundër popullsisë shqiptare të Kosovës. Vuçiçi ishte pjesë e atij sistemi; ndër të tjera, ai shërbeu si ministër i Informacionit në qeverinë e kriminelit të luftës në Serbi. Ata që ndjekin penalisht krimet e kryera nga rezistenca nuk duhet ta shndërrojnë këtë në një narrativë ku viktimat e dhunës së mëparshme paraqiten vetë si agresorët historikë.
Nga Martin Henze, Berlin
Dënimi i Hashim Thaçit me 25 vite burgim është një gjykim i rëndë. Ai lidhet me një njeri që, ndoshta më shumë se kushdo tjetër, u bë mishërimi i rezistencës së armatosur të shqiptarëve të Kosovës dhe, më vonë, i pavarësisë së Kosovës si shtet, dhe që shpëtoi jetën e mijëra shqiptarëve. Një vendim i bazuar në shtetin e së drejtës, lidhur me fajësinë individuale, meriton një përgjigje po aq të bazuar në shtetin e së drejtës: një shqyrtim të saktë të asaj që është provuar personalisht kundër një individi të caktuar. Megjithatë, ai nuk duhet të shndërrohet në diçka tjetër – në një gjykim retrospektiv mbi historinë e një konflikti të tërë – dhe as të errësojë rolin historikisht të rëndësishëm të UÇK-së dhe të Thaçit.
Sepse pyetja themelore historike është më e thjeshtë nga sa sugjerojnë disa debate të sotme: kush kontrollonte makinerinë shtetërore, kush përdorte ushtrinë, policinë dhe shërbimet e sigurisë, kush kishte ngritur dhoma torture, kundër kujt u drejtuan dëbimi, terrori dhe dhuna sistematike – dhe kush u detyrua të mbrohej prej tyre?
Në njërën anë qëndronte shteti jugosllavo-serb dhe aparati i tij i sigurisë, me ushtrinë, policinë, shërbimet e inteligjencës, armatimin e rëndë dhe infrastrukturën shtetërore, të mbështetur nga Rusia. Në anën tjetër ishte një popullsi shqiptare e Kosovës, kundër së cilës u zhvillua një fushatë e dokumentuar gjerësisht dhune, persekutimi dhe dëbimi, dhe nga mesi i së cilës u zhvillua rezistenca e armatosur pasi kishte filluar gjenocidi.
Kjo nuk është një narrativë shqiptare e kujtesës.
Në çështjen e Vlastimir Đorđević, Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë konstatoi se më shumë se 800,000 shqiptarë të Kosovës u larguan nga Kosova midis 24 marsit dhe 20 qershorit 1999. Në komunat e shqyrtuara konkretisht, Gjykata konstatoi të paktën 200,000 dëbime, rrëmbime fëmijësh, përdhunime dhe vrasje, dhe vetë e përshkroi këtë shifër si të paplotë dhe shumë konservatore. Tribunali konstatoi se shqiptarët e Kosovës u larguan nga territori sepse forcat serbe i urdhëruan shprehimisht të largoheshin, ose sepse bombardimet, të shtënat, vrasjet dhe djegia e shtëpive i detyruan të iknin.
Ndër karakteristikat e planit themelor, Gjykata identifikoi përdorimin e koordinuar të policisë serbe dhe forcave të armatosura jugosllave, përdorimin disproporcional të forcës në të ashtuquajturat operacione kundër terrorizmit, një model të dallueshëm krimesh, konfiskimin sistematik të dokumenteve të identitetit të shqiptarëve të Kosovës dhe targave të automjeteve, si dhe përpjekjet për të fshehur krimet kundër civilëve shqiptarë.
Pas këtij formulimi juridik qëndrojnë njerëz realë. Më 26 mars 1999, 114 burra dhe djem u qëlluan pranë Rahovecit/Orahovcit dhe më pas u dogjën. Po atë ditë, rreth 45 anëtarë të një familjeje u vranë në Suharekë/Suva Reka. Në Podujevë, forcat serbe rreshtuan gra dhe fëmijë dhe hapën zjarr mbi ta; 14 persona u vranë, ndërsa pesë fëmijë mbijetuan me plagë të rënda.
Procedimet e asaj kohe kishin të bënin me një fushatë sistematike dhune kundër shqiptarëve të Kosovës. Aktakuzat kundër përfaqësuesve të lartë politikë, ushtarakë dhe policorë të Serbisë dhe Jugosllavisë përshkruanin dëbime, vrasje, persekutim, zhvendosje me forcë, dhunë seksuale dhe shkatërrimin e pronës shqiptare dhe të objekteve fetare.
Ky është pikënisja për çdo diskutim serioz mbi Hashim Thaçin dhe UÇK-në. Jo sepse kjo pikënisje mund të justifikojë ndonjë vepër penale të mëvonshme, por pikërisht sepse ajo mund të mundësojë edhe vlerësimin e një sjelljeje të tillë si mjet proporcional mbrojtjeje. Lufta e agresionit, rezistenca dhe faji individual nuk duhet të shkëputen nga konteksti i tyre historik.
UÇK-ja nuk u shfaq në një vakum politik. Ajo u zhvillua në përballje me një aparat shtetëror, kapacitetet ushtarake, logjistike dhe organizative të të cilit tejkalonin në mënyrë të jashtëzakonshme ato të një lëvizjeje rezistence joshtetërore, e mbështetur nga pjesë të mëdha të komunitetit ndërkombëtar. Kush i gjykon veprimet individuale të UÇK-së pa marrë parasysh këtë raport real forcash dhe rreziku, nuk po gjykon konfliktin që ndodhi realisht në vitet 1998 dhe 1999, por një trillim, një histori propagandistike të zhvilluar nga serbët.
Pikërisht për këtë arsye, parimi i proporcionalitetit në të drejtën ndërkombëtare është kaq i rëndësishëm. Ai nuk do të thotë se pala nën sulm duhet të qëndrojë pasive. Ai nuk kërkon një simetri matematikore midis armëve apo humbjeve të dy palëve. Mbrojtja duhet të jetë e aftë të jetë efektive. Intensiteti i nevojshëm varet nga përmasa dhe natyra e agresionit, kohëzgjatja dhe shtrirja e tij gjeografike, kapacitetet ushtarake të agresorit, rreziku ndaj popullsisë dhe mjetet që realisht janë në dispozicion të atyre që janë nën sulm.
Një palë ushtarakisht më e dobët nuk mund të kufizohet vetëm në mjete që objektivisht nuk janë në gjendje ta zmbrapsin sulmin. Një e drejtë mbrojtjeje që lejon vetëm një mbrojtje simbolike do të përfundonte në thelb si një e drejtë për t’u mposhtur dhe vrarë, gjë që do të përbënte absurditet dhe shkelje të vetë idesë së së drejtës ndërkombëtare.
Në të njëjtën kohë, ky parim nuk është licencë për paligjshmëri. Edhe pala mbrojtëse mbetet e detyruar nga e drejta ndërkombëtare humanitare. Civilët nuk mund të sulmohen qëllimisht. Të burgosurit nuk mund të torturohen apo të vriten. Personat që nuk marrin më pjesë në armiqësi mbeten të mbrojtur. Një kundërshtar i armatosur i vrarë në luftime është, për këtë arsye, thelbësisht i ndryshëm nga një i burgosur i vrarë. Një sulm ndaj një objektivi ushtarak është i ndryshëm nga vrasja e qëllimshme e një civili.
Luftimi nuk është ekzekutim.
Pikërisht ky dallim duhet të zbatohet edhe për Thaçin. Pyetja nuk duhet të jetë nëse njerëz vdiqën gjatë rezistencës së armatosur. Pyetjet duhet të jenë: çfarë ndodhi në rastin konkret? Kush u prek? Cila ishte situata ushtarake? Çfarë rreziku duhej zmbrapsur? Dhe çfarë përgjegjësie individuale mund të provohet personalisht ndaj Thaçit?
Dhomat e Specializuara të Kosovës e dhanë vendimin e tyre më 16 shtator 2026. Sipas vetë Gjykatës, procedimet ishin jashtëzakonisht të gjera për shkak të vëllimit të provave dhe kompleksitetit të çështjes. Një vendim i tillë ka të bëjë me përgjegjësinë individuale. Ai nuk duhet të përkthehet në propozimin më të gjerë se UÇK-ja ishte, për rrjedhojë, agresori historik, apo se rezistenca e armatosur e shqiptarëve të Kosovës është kriminalizuar retrospektivisht.
Dallimi midis sulmit, mbrojtjes dhe shkeljeve individuale të ligjit është një nga parimet më elementare të çdo shqyrtimi serioz të luftës. Evropa e njeh këtë nga historia e saj. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Gjermania pushtoi shtete të tjera. Këto shtete dhe aleatët e tyre u mbrojtën dhe përfundimisht e çuan luftën përsëri në territorin e Gjermanisë. Ushtarë dhe civilë gjermanë vdiqën gjatë këtij procesi dhe ligjshmëria dhe proporcionaliteti i operacioneve të veçanta aleate vazhdojnë të debatohen edhe sot. Asnjë prej këtyre debateve nuk e shndërron retrospektivisht Gjermaninë në palën mbrojtëse dhe Britaninë, Shtetet e Bashkuara apo Bashkimin Sovjetik në agresorët fillestarë. Një gabim i mundshëm i kryer nga pala mbrojtëse nuk e zhduk agresionin e mëparshëm.
Sulmi i Rusisë ndaj Ukrainës e vë sërish në qendër këtë dallim sot, ndonëse në një konfigurim tjetër sipas së drejtës ndërkombëtare. Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara e ka karakterizuar shprehimisht veprimin e Rusisë si agresion kundër Ukrainës dhe si shkelje të nenit 2(4) të Kartës së OKB-së. Nëse një ushtar ukrainas do të provohej se ka kryer një krim lufte, ai ushtar duhet të mbajë përgjegjësi. Por kjo vepër individuale nuk do ta kthente retrospektivisht Rusinë në palën mbrojtëse dhe Ukrainën në agresore.
Në këtë aspekt qëndron edhe krahasimi përkatës me Kosovën. Konfliktet nuk janë identike. Rusia nuk është Serbia, Putini nuk është Millosheviçi dhe Kosova në vitin 1999 nuk kishte të njëjtin status sipas së drejtës ndërkombëtare që Ukraina kishte në vitin 2022. Ajo që është e krahasueshme është logjika: një shkelje e ligjit nga pala mbrojtëse nuk e fshin agresionin apo dhunën sistematike që e ka paraprirë.
Edhe çështja e gjenocidit duhet të shqyrtohet në këtë kontekst. Vetëm disa vite përpara Kosovës, Evropa kishte parë në Bosnjë se deri ku mund të përshkallëzohej dhuna etnonacionaliste. Në Srebrenicë, në korrik 1995, forcat serbe të Bosnjës vranë mijëra burra dhe djem boshnjakë. Gjykatat ndërkombëtare konstatuan se kishte ndodhur gjenocid. Në të njëjtën kohë, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë konstatoi se Serbia nuk kishte kryer vetë gjenocidin dhe as nuk kishte qenë bashkëfajtore në të, por kishte shkelur detyrimin e saj për ta parandaluar gjenocidin dhe më pas edhe detyrimin për të bashkëpunuar me Tribunalin për ish-Jugosllavinë.
Kjo saktësi ka rëndësi. Në lidhje me Kosovën vetë, asnjë gjykatë ndërkombëtare nuk ka konstatuar se është kryer gjenocid kundër shqiptarëve të Kosovës. Veprimet e dokumentuara janë klasifikuar, veçanërisht, si krime kundër njerëzimit dhe krime lufte. Megjithatë, pikërisht kjo nuk duhet të çojë në një përmbysje cinike. Dallimi lidhet me pragun jashtëzakonisht të lartë juridik për krimin e gjenocidit. Ai nuk ndryshon asgjë lidhur me vrasjet, persekutimin, dëbimet, dhunën seksuale dhe shkatërrimin e bazave të jetës së një grupi të tërë popullsie, të cilat janë dokumentuar.
Në vitin 1999, Srebrenica nuk ishte ende katër vite larg. Evropa kishte mësuar çmimin që mund të paguhet duke parë dhunën etnike dhe dëbimin për një kohë tepër të gjatë. Kur kolonat e refugjatëve, shtëpitë që digjeshin dhe civilët e vrarë u bënë sërish të dukshëm, pyetja nuk ishte thjesht ajo akademike se cilin krim do të zbatonte një gjykatë vite më vonë. Pyetja politike ishte se sa më tej duhej lejuar të vazhdonte kjo dhunë përpara se të ndërmerrej veprim. Dhe bota veproi; ne gjermanët në veçanti, së bashku me Shtetet e Bashkuara, ishim në ballë dhe luftuam me sukses kundër agresorit, Serbisë, duke parandaluar kështu një gjenocid kundër popullit shqiptar në Republikën e Kosovës.
Pikërisht për këtë arsye është problematike nëse diskutimi i sotëm për Thaçin rrezikon të përqendrohet në mënyrë të njëanshme te krimet e kryera nga rezistenca, ndërsa dhuna shtetërore që e formësoi konfliktin shtyhet në periferi. Viktimat serbe kanë një të drejtë të pakushtëzuar për të vërtetën dhe drejtësinë.
Por kjo e vërtetë e drejtë nuk do të thotë se strukturat shtetërore të autorësisë kriminale të Serbisë dhe Jugosllavisë së asaj kohe mund të bëhen të padukshme përmes gjuhës.
Përgjegjësia duhet të emërtohet aty ku është dokumentuar.
Një vlerësim i plotë duhet të përfshijë, për rrjedhojë, edhe Aleksandar Vuçiçin. Roli i tij në atë kohë mund të përbëjë bazë për përgjegjësi penale personale për krime lufte; kjo tashmë është një çështje që duhet hetuar. Biografia e tij politike është e dokumentuar qartë: ai iu bashkua Partisë Radikale Serbe në vitin 1993, u bë Sekretar i Përgjithshëm i saj në vitin 1994 dhe, në vitin 1998, Ministër i Informacionit në qeverinë serbe të kriminelit të luftës Millosheviç. Kjo të sjell ndërmend figurën historike të ministrit të Propagandës të Gjermanisë, Gebelsit. A ishte ai bashkëpunëtor i regjimit të Hitlerit? Sipas mendimit tim, pa asnjë dyshim. Pa Gebelsin nuk do të kishte ekzistuar një lëvizje masive e atij lloji në Gjermani; ai ishte bashkëpunëtor.
Presidenti aktual i Serbisë ishte, për rrjedhojë, pjesë e udhëheqjes politike të asaj kohe gjatë fazës vendimtare të luftës në Kosovë. Kjo ngre pyetje legjitime historike: Çfarë dinte qeveria për dëbimet dhe dhunën? Çfarë informacioni ishte në dispozicion të Ministrisë së Informacionit? Si paraqiteshin operacionet e policisë dhe ushtrisë para publikut serb? Si raportoheshin viktimat shqiptare?
Çfarë narrativesh përhapte shteti? A ekzistonte bashkëfajësi me relevancë penale në krimet e luftës të kryera nga serbët? Këto pyetje nuk janë një paragjykim; ato janë thelbësore për të ruajtur dallimin midis fajësisë penale dhe përgjegjësisë politiko-historike.
Rreziku vendimtar pas vendimit ndaj Thaçit, pra, nuk qëndron te ndjekja penale e krimeve të UÇK-së. Pikërisht këtë duhet të bëjë një shtet i së drejtës. Rreziku lind atëherë kur vendimet individuale penale përdoren për të ndërtuar një narrativë të re, gjithëpërfshirëse historike: kur rezistenca papritur shfaqet si shkaku, kur dëbimi i qindra mijëra shqiptarëve të Kosovës bëhet një shënim anësor dhe kur përgjegjësia e aparatit shtetëror serbo-jugosllav të asaj kohe zhduket në një fjali dytësore. Fatkeqësisht, kjo ka ndodhur prej vitesh, përfshirë edhe në media.
Kjo nuk do të ishte pajtim. Nuk do të ishte historiografi neutrale. Do të ishte zhvendosje e përgjegjësisë historike, një manipulim në favor të kriminelëve të luftës në Serbi.
Drejtësia duhet të kërkojë më shumë. Ajo duhet të ndjekë penalisht autorët shqiptarë njësoj si autorët serbë. Ajo duhet t’u japë viktimave serbe të njëjtin dinjitet si viktimave shqiptare. Por barazia para ligjit nuk do të thotë që marrëdhëniet historike të pushtetit duhet të bëhen artificialisht simetrike, në mënyrë që të fshihet dallimi midis autorëve dhe viktimave.
Një popullsi nën sulm mund të prodhojë autorë krimesh dhe, megjithatë, të mbetet një popullsi nën sulm. Kjo nuk do të thotë të mbash anën kundër një populli. Është dallimi i domosdoshëm midis fajësisë individuale dhe përgjegjësisë historike.
Hashim Thaçi, për rrjedhojë, duhet të përgjigjet për çdo veprim që provohet ligjërisht kundër tij dhe më pas duhet të ketë mundësinë të mbrohet. Në të njëjtën kohë, çdo vlerësim i rolit të tij dhe të UÇK-së duhet të marrë parasysh dhunën kundër së cilës u formua rezistenca shqiptare e Kosovës dhe mjetet ushtarake që kishte në dispozicion aparati shtetëror serbo-jugosllav me të cilin ajo u përball.
Shqiptarët e Kosovës nuk e sulmuan Serbinë. Dhuna shtetërore e dokumentuar u drejtua kundër tyre. Nga kjo dhunë lindi rezistenca. Gjatë kësaj rezistence u kryen gjithashtu krime. Ato duhet të ndiqen penalisht.
Por ato nuk duhet të përdoren për të përmbysur përgjegjësinë fillestare.
Faji i autorëve të veçantë nuk duhet t’u transferohet viktimave të tyre. Dhe krimet e aparatit shtetëror serbo-jugosllav të asaj kohe nuk duhet të zhduken pas krimeve të mëvonshme të anëtarëve individualë të rezistencës.
Hashim Thaçi dhe UÇK-ja shpëtuan jetën e mijëra grave, burrave dhe fëmijëve dhe e vazhduan këtë mbrojtje derisa forcat ndërkombëtare sollën burimet e nevojshme logjistike dhe mjetet në Ballkan, duke i mundësuar UÇK-së të tërhiqej në plan të dytë dhe të integrohej në Trupat e Mbrojtjes.
Hashim Thaçi vetë, me siguri, e di se ka bërë gjithashtu, pjesërisht, gabime të rënda personale për të cilat duhet të përgjigjet dhe për të cilat, sipas rastit, mund të mbahet përgjegjës përmes një vendimi përfundimtar të një gjykate të shkallës së fundit.
Por ai duhet të nderohet gjithashtu ndërkombëtarisht pikërisht për angazhimin e tij në parandalimin e një gjenocidi nga Serbia në Republikën e Kosovës; një nderim i tillë duhet të shoqërohet tashmë me procedime kundër Vuçiçit.
