Intervistoi
Engjëll Musai – Drejtor i “Telegraf”
Blerina Llalla – SHBA
Pjesa e parë
Situata ekonomiko-financiare në Shqipëri, ndikimi i politikës, sistemi ynë bankar, mbivlersimi i lekut edhe pse investimet po shterojnë dhe importi po rritet, “lulëzimi i piramidave”, pasiguria, borxhi kombëtar, ngritja e bankës zhvillimore në raportin: 1/4 shteti; 3/4 kapital privat, përbuzja e këshillave të institucioneve të rëndësishme të BE-së, FMN-së, BB-së janë pjesë e një interviste që Martin Henze ekspert dhe ish-këshilltari ekonomik i Kancelares Merkel ka dhënë ekskluzivisht për Gazetën Telegraf.al. Në këtë analizë Martin Henze njëkohësisht Anëtar i Komitetit të Punëve të Jashtme të Këshillit Ekonomik të Berlinit analizon sulmin politik të partisë në pushtet ndaj liderëve të opozitës dhe heqjen e imunitetit të Berishës, duke imituar partinë-shtet të Rusisë së Putinit. Rruga për të siguruar të ardhmen e Republikës së Shqipërisë, integrimi në BE, nxjerrja nga listat e zeza të një shteti mashtrues, Shteti i së Drejtës, democracia, liria absolute e shtypit, dështimi i Reformës në Drejtësi, largimi i deputetëve të dyshuar për korrupsion dhe emrat e atyre që shkelën besimin e opozitarëve, qeveri e përkohshme para zgjedhjeve të 2025, mbrojtja e investimeve, zëvendësimi i komisioneve gjyqësore, zëvendësimi i kreut të BSH, zëvendësimi i drejtuesve të televizionit dhe radios shqiptare, kompanisë shqiptare të telekomunikacionit dhe energjisë elektrike si dhe drejtuesve të policisë qendrore të shtetit dhe shërbimit sekret. Pension vetëm nga mosha 60- vjeç; dhe për të lindurit pas 2000 duhet të ketë vetëm pension shtetëror nga mosha 70 vjeç. Ja intervista e plotë që do të vazhdojë edhe ditën e nesërme dhënë për Telegraf.al më datë 2 shtator 2024.
Ekonomia shqiptare është në stanjacion. Leku është rritur kundrejt euros muajt e fundit. Cilat janë arsyet për këtë?
Rruga për të siguruar të ardhmen e Shqipërisë, integrimi në BE, nxjerrja nga listat e zeza të një shteti mashtrues, Shteti i së Drejtës, demokracia, liria absolute e shtypit, dështimi i Reformës në Drejtësi, largimi i deputetëve të korruptuar dhe atyre që shkelën besimin e opozitarëve, qeveri e përkohshme para zgjedhjeve të 2025, mbrojtja e investimeve, zëvendësimi i komisioneve gjyqësore të vetingut, shkarkimi i drejtuesve të Policisë së Shtetit, RTSH, AKEP, ndërmarrjeve energjitike…
Vlerësimi i një monedhe mund të shkaktohet nga ngjarje të ndryshme si inflacioni i ulët, niveli më i lartë i normave të interesit në krahasim me vendet e tjera, fluksi neto i valutave të huaja, tepricat e llogarisë rrjedhëse, rritja e kërkesës për një monedhë në tregun valutor. Megjithatë, vlerësimi mund të jetë gjithashtu një instrument i synuar për një vend si Shqipëria nëse ka kredi në valutë dhe dëshiron të përmirësojë situatën e borxhit të brendshëm. Një monedhë e vet më e fortë redukton kreditë e marra në monedha të tjera. Arsyeja e parë për vlerësimin nominal në krahasim me monedhat e tjera është zakonisht diferenca e inflacionit: në dekadat e fundit, inflacioni në Shqipëri nuk ka qenë më i ulët se në Eurozonë, por më i lartë në disa raste. Por, dhe kjo është e rëndësishme, Shqipëria mbetet një vend shumë tërheqës për paratë e zeza nga Rusia dhe Serbia, si dhe për kapitalin e drogës në krizën e Koronës dhe Ukrainës, përsa kohë që sistemi ligjor dhe legjislativ, dhe rrjedhimisht kontrolli i tregut të kapitalit në Shqipëri janë joaktive dhe dega ekzekutive është shumë e korruptuar. Këta faktorë tërheqin kapital të konsiderueshëm nga kanalet e errëta të botës. Shqipëria duket se ka degjeneruar në një bankë parash të zeza, e drejtuar nga një administratë që ndihet e legjitimuar nga zgjedhjet e falsifikuara dhe shefi i së cilës u përfshi së fundi në një skandal korrupsioni me rusët kundër kreut të FBI-së në Neë York, i cili ishte kompetent për mbrojtjen nga spiunazhi i huaj, që mesa duket është i përfshirë.
Pra, leku nxitet fuqishëm nga flukset e kapitalit të zi?
Kjo mund të supozohet. Nga njëra anë, në Shqipëri nuk ka pothuajse asnjë prodhim industrial. Turizmi fitimprurës ndërkombëtar e ka shmangur Shqipërinë që nga viti 2013. Kush dëshiron të shkojë me pushime në një vend që, siç shkruan gazeta më e madhe evropiane, drejtohet nga një qeveri MAFIA
Kjo mund të supozohet. Nga njëra anë, në Shqipëri nuk ka pothuajse asnjë prodhim industrial. Turizmi fitimprurës ndërkombëtar e ka shmangur Shqipërinë që nga viti 2013. Kush dëshiron të shkojë me pushime në një vend që, siç shkruan gazeta më e madhe evropiane, drejtohet nga një qeveri MAFIA? Turizmi me kosto të ulët u tërhoq nga Shqipëria kur LEK-u nuk ishte ende aq i vlerësuar. Por edhe investitorët seriozë ndërkombëtarë, që duhet t’i kushtojnë vëmendje strukturës së tyre të përputhshmërisë nuk do të investojnë në Shqipëri përsa kohë që sistemi nuk ndryshon.
Prandaj ekonomia prodhuese e ligjshme në Shqipëri po i afrohet zeros.
Por dhëndri i Trump dëshiron të ndërtojë një resort në një zonë të mbrojtur natyrore/zona Natura 2000, apo jo?
Edhe unë kam dëgjuar për këtë. Është interesant fakti se një nga familjet nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, që mesa duket kanë dallime të konsiderueshme me shtetin kushtetues amerikan dhe demokracinë parlamentare dhe administratën financiare atje, mund të dëshirojë të investojë në Shqipëri. Rastësi? Sa mirë? Përveç kësaj, Shqipëria ka një natyrë unike – rajone, ADN shqiptare dhe vende kulturore mbresëlënëse. Këta tre faktorë, të cilët kanë edhe vlerë të konsiderueshme ekonomike, aktualisht po shkatërrohen në mënyrë të pakthyeshme nga angazhimi i qeverisë Rama, siç e shohim në portin e Durrësit, në shembjen e Teatrit Kombëtar me vlerë në Tiranë, apo në projektet e mëdha të digave nga veriu. Në këtë aspekt, humbja e ADN-së shqiptare ka të ngjarë të sjellë bllokimin e sektorit të turizmit në periudhën afatmesme, nëse eliminohen tiparet e veçanta të Shqipërisë. Pa këtë ADN, turizmi shqiptar nuk mund të konkurrojë!
Kthehemi tek pyetja fillestare. Pra, leku drejtohet fuqishëm nga flukset e kapitalit?
Në afat të shkurtër, po. Kjo është tipike për kohët e pasigurisë politike. Qofshin trazira gjeopolitike, apo kriza në bashkimin monetar të BE-së apo SHBA-së apo, si tani, në Ukrainë/Rusi. Pastaj LEK-u është tërheqës për shqiptarët jashtë vendit, kriminelët dhe shërbimet sekrete. Në të kundërt, në kohë të tilla edhe fluksi i kapitalit nga Shqipëria jashtë nëpërmjet aktorëve të caktuar është më i dobët. Për shembull, vitet e fundit investitorët kriminel kishin pak besim në Eurozonë dhe investuan në Shqipëri. Shikoni ndërtesat shumëkatëshe ku vështirë se dikush jeton për një kohë të gjatë. Megjithatë, në terma afatgjatë, flukset e kapitalit dhe rrjedhimisht vlera e një monedhe përcaktohen nga faktorë themelorë dhe jo nga vendime afatshkurtra të investitorëve individualë.
A ju ka habitur vala e fundit e vlerësimit të Lekut?
Jo realisht, por shikoni frangën zvicerane, e cila është zhvlerësuar ndaj EURO-s në të njëjtën kohë kur leku është vlerësuar. A është Zvicra më e dobët se Shqipëria? Sigurisht që jo.
Prandaj, tre pika janë interesante:
Së pari/ Emetimi i bankave në Tiranë dhe obligacionet në valutë. Obligacionet në valutë, të njohura edhe si obligacione në valutë, janë obligacione me interes fiks, që nuk kuotohen në lekë. Kur blini bono në valutë të huaj, për llogaritjet përdoret kursi aktual i këmbimit. Pas blerjes së valutës me kursin aktual, kuponët e papaguar dhe vlera nominale e obligacionit duhet të këmbehen përsëri në LEK. Përparësitë e obligacioneve në valutë qëndrojnë në humbjen e monedhës, nëse leku vlerësohet kundrejt valutës përkatëse. Për më tepër, avantazhet e rendimentit mund të përdoren në monedha të tjera. Normat më të larta të interesit në valutë të huaj mund të përfaqësojnë gjithashtu një bufer humbjeje në rast të një zhvlerësimi të mundshëm të valutës së huaj kundrejt LEK-ut. Pra, lindin pyetjet: Kush përfiton nga ky zhvillim? Popullit shqiptar ? Jo, se nuk i sjell dobi popullit. A e optimizon ky zhvillim aftësinë e Shqipërisë për t’u anëtarësuar në BE? Jo, se nuk e optimizon zhvillimin. A janë fituesit e kësaj strategjie financiare aktorët financiarë të sistemit autokratik Rama? Po! Bie në sy se Sorros Junior është shpesh i ftuar tek Rama.
Së dyti / Shpenzimet në kujdesin shëndetësor, për shembull, reagojnë më fort ndaj një vlerësimi nga sa mendoja. Zhvillimin e shpenzimeve do ta kisha vlerësuar më konsekuent, pata përshtypjen se të paktën administrata Rama e sheh sistemin shëndetësor të rëndësishëm – këto janë investime në të ardhmen. Për shkak të politikave monetare, ekonomike dhe kreditore të administratës Rama, pajisjet mjekësore janë shtrenjtuar ndjeshëm, ndërsa në të njëjtën kohë janë shkurtuar buxhetet në sektorin e shëndetësisë. Si rrjedhojë, cilësia e kujdesit mjekësor në Shqipëri do të bjerë, gjë që do të sjellë më shumë vdekje të pacientëve shqiptarë. Një dështim fatal i administratës Rama.
Së treti / Në Shqipëri po zhvillohet një problem me të ashtuquajturin efekt të sëmundjes holandeze. Edhe këtu qeveria shqiptare po vuan humbjen e kontrollit. Çështja është se sektorët e eksportit prodhues në mënyrë indirekte ngarkojnë sektorë të tjerë, më pak produktivë, sepse kërkesa në favor të sektorëve të fortë të eksportit mund të çojë në një vlerësim të monedhës vendase. Ndikimi në turizëm dhe ekonominë bujqësore është aktualisht dukshëm më i lartë.
Pra, në terma afatgjatë, ekonomia shqiptare nuk e ka përballuar mirë vlerësimin?
Po, kjo është një gjetje kryesore: vlerësimi i vazhdueshëm i LEK-ut është një barrë shtesë për ekonominë kombëtare dhe çon në një përshpejtim të rënies ekonomike të Shqipërisë dhe zhvillimit në të parëndësishme dhe një kandidaturë për marrjen e Serbisë dhe Rusisë. Vetëm një ekonomi e qëndrueshme sociale e tregut mund të stabilizojë dhe mbrojë shtetin kombëtar. Kur shikoj rezultatet e 12 viteve të politikës të qeverisë së Ramës, Veliaj, nuk duket se i intereson askujt. Për shkak të vlerësimit real, eksportet e Shqipërisë janë në rënie. Shërbimet, veçanërisht turizmi, po bëhen më të shtrenjta dhe në të ardhmen turistët më pak të pasur që kanë ardhur më parë në Shqipëri do të kthehen edhe në Turqi ose në Bullgari, Greqi dhe Ukrainë. Studimet tregojnë se ekonomia e huaj është përgjithësisht më e rëndësishme për zhvillimin e eksportit sesa kursi i këmbimit: Nëse gjërat shkojnë mirë në tregjet e shitjeve, eksportuesit mund të eksportojnë edhe nëse monedha është relativisht e fortë. Megjithatë, Shqipëria nuk ka pothuajse asnjë produkt eksporti konkurrues dhe siç thashë, tiparet turistike, që janë unike në Evropë aktualisht po shkatërrohen nga politikat e qeverisë Rama.
Si i vlerësoni avantazhet dhe disavantazhet e një vlerësimi të monedhës shqiptare për zhvillimin e ardhshëm të Shqipërisë?
Kur një monedhë vlerësohet, ajo mund të ketë efekte pozitive në vend në disa fusha dhe efekte negative në të tjera: Vlerësimi i monedhës i bën importet e brendshme më të lira, sepse konsumatorët mund të blejnë produkte nga jashtë më lirë. Shembull: Para përmirësimit, një produkt nga jashtë kushton 100 lekë. Pas rivlerësimit të lekut me 20 për qind, konsumatorët shqiptarë duhet të paguajnë vetëm rreth 80 lekë për import. Transaksionet e eksportit bëhen më të shtrenjta për shkak të vlerësimit, pasi çmimet për produktet e eksportit, p.sh., rriten jashtë vendit. Kompanitë aktive ndërkombëtare rrezikojnë të humbasin konkurrencën e tyre. Rënia e numrit të eksporteve mund të çojë gjithashtu në një rënie të prodhimit, e cila nga ana tjetër mund të çojë në një spirale ekonomike në rënie në Shqipëri. Rritja e lekut është e pafavorshme për turistët, pasi duhet të shpenzojnë më shumë para për udhëtimin e tyre. Rritja e një monedhe mund të ketë efekte afatshkurtra: Produktet e prodhuara në Shqipëri me monedhë të rivlerësuar bëhen më të shtrenjta për partnerët e huaj tregtarë. Kjo mund të ulë normën e eksportit, duke u dhënë shqiptarëve idenë për të konsumuar ullinjtë serbë më të lirë. Kjo, nga ana tjetër, mund të bëjë që marzhi i fitimit të kompanive shqiptare dhe të ardhurat e familjeve shqiptare të ulen, gjë që redukton investimet dhe konsumin në Shqipëri dhe mund të çojë në norma më të larta të papunësisë. Ky është një problem themelor, veçanërisht për Shqipërinë, me prodhimin industrial afër zeros dhe një sektor të madh bujqësor e turistik.
Që nga viti 2013, nën Rilindjen e Ramës, strukturat demokratike dhe kushtetuese janë minuar, nga krimi dhe qeveria aktualisht është autokratike dhe autoritare. Nëse kjo organizatë dëshiron të legjitimohet sërish në 2025 përmes zgjedhjeve mashtruese, do vijë dita që nuk do kemi më një shoqëri të lirë, e cila nuk do ekzistojë më atje. Ndaj Shqipëria ka nevojë për një fillim të ri.
Kush është i interesuar për vlerësimin e monedhës?
Qeveria Rama financon shtetin shqiptar kryesisht nëpërmjet kredive, fondeve të ndihmës ndërkombëtare dhe të ardhurave indirekte nga investimet e parave të zeza.
Për të shlyer kreditë, që janë për shembull në euro ose dollarë amerikanë, që është rregull për shtetin shqiptar, duhet të mblidhet më pak kapital në monedhën e vendit. Ekziston mundësia që të organizohen programe të reja kredie dhe obligacionesh. Problemi është se Shqipëria po rrëshqet gradualisht në nivele më të larta borxhi. Nëse, siç parashikohet, zhvlerësohet masivisht LEK-u, shteti shqiptar do të falimentojë, ekonomia do të shembet dhe qytetarët shqiptarë do të humbasin të gjitha pasuritë e tyre. Vetëm oligarkët, përfshirë edhe familjen Rama, sigurisht që kanë marrë masa paraprake dhe e kanë zhvendosur kryeqytetin e tyre në vende të ndryshme ku administrohet nga administratorë, përfshirë në Gjermani.
Ekonomia shqiptare po stagnon, borxhi kombëtar dhe kostoja e jetesës po rriten dhe kujdesi shëndetësor për shqiptarët po bëhet gjithnjë e më problematik. Çfarë duhet bërë, çfarë e këshilloni opozitën?
Kjo do të shkonte përtej qëllimit të kësaj interviste. Unë jam një mik i madh i maceve. Kur zakonisht vij në shtëpi për fundjavë, tre macet e mia dhe tre vëllezërit e motrat më përshëndesin gjithmonë të parët. Njëra prej tyre është veçanërisht e zgjuar, emri i saj është Duka. E veçanta e Dukës është se ajo hidhet mbi dorezën e derës dhe hap derën e përparme. Ky është i vetmi ndryshim mes maces sime dhe Ramës. Duka mund të hapë derën. Por fatkeqësisht nuk mund ta mbyllë. Rama është gati të mbyllë sërish derën e Shqipërisë. Që nga viti 2013, nën Ramën, strukturat demokratike dhe kushtetuese janë minuar, është organizuar një qeverisje kriminale dhe qeveria aktualisht është autokratike dhe autoritare. Nëse kjo organizatë dëshiron të legjitimohet sërish në 2025 përmes zgjedhjeve mashtruese, megalomania dhe deluzionet e kontrollit në Shqipëri sigurisht që do të bëhen më të forta, më totalitare dhe do të ndryshojnë ligjin e partisë dhe strukturat e tjera në atë mënyrë që një shoqëri e lirë të mos ekzistojë më atje. Shqipëria ka nevojë për një fillim të ri dhe nuk mund të ndodhë që një vit para zgjedhjeve parlamentare, liderët e opozitës, qofshin ata përfaqësues të minoritetit grek, apo kreu i opozitës Sali Berisha, të izolohen në burg pa bazë ligjore pavarësisht imunitetit.
*Ish-Këshilltar Ekonomik i Kancelares Merkel.
Kryetar i Komisionit të Transportit, Infrastrukturës dhe Lëvizshmërisë së Këshillit Ekonomik të CDU-së Veriore, Gjermani.
Anëtar i Komitetit të Punëve të Jashtme të Këshillit Ekonomik, Berlin.
CEO i Këshillit Strategjik Ndërkombëtar GSK.
Vijon në numrin e ardhshëm:
Dështimi i Reformës në Drejtësi.
Largimi i deputetëve të korruptuark dhe atyre që shkelën besimin e opozitarëve.
Shkarkimi i drejtuesve të P.SH, RTSH, AKEP, energjitikës…
Qeveri e përkohshme para zgjedhjeve të 2025.
