“Shqipen ia mësoi Apostol Meksi që kishte mbiemrin më të vonë Panajoti dhe që fisi i Meksajve mbiemrin e parë të fisit e kishte Doda. Shumë prej tyre transmetojnë përmes traditës gojore se janë të ardhur prej Mirdite, diku nga shekulli i 17-të dhe se kur në mesin e shekullit të 19-të mirditorët me në krye Lleshin e Zi zbriten poshtë për në Greqi thanë: Mos i prekni, se janë tanët!”.
Mirdita është një nga krahinat me histori për shqiptarizëm, që me të drejtë i bën banorët e saj të krenohen me të shkuarën e vendit të tyre. Për historinë e saj ka burime të shumta historike ashtu siç ka dhe periudha që mbeten për t’u ndriçuar. Ne do të flasim këtu për dy ngjarje me rëndësi nga historia e Mirditës dhe jo vetëm e saj. Për Peshkopatën e Arbërit dhe Kuvendin e Dukagjinit të vitit 1602.
Përmendjen e parë të një peshkopate të Arbërit “…Lazaro albanensi” dhe “Lazarus episcopus Arbanensis” e kemi në aktin e shugurimit të kishës së Shën Trifonit në Kotor në vitin 1166, ku krahas Lazarit, i cili shuguron altarin në të majtë të kryesorit, marrin pjesë dhe “Andreas prior Albanensis” e Georgio abbate sancti Salvatoris Arbanensis (i Rubikut). Kjo peshkopatë dhe Principata e Arbërit që lidhet me të, janë objekt kërkimesh të shumta shkencore që kanë synuar të ndriçojnë anë të ndryshme të historisë së tyre, shpeshherë dhe me rezultate të ndryshme.
Një vit më vonë (1167) Papa Aleksandri III, i drejtohet “Lazarum episcopum de Arbania” duke e lavdëruar që dëshiron të mohoj ritin grek (ortodoks): ke vullnet ti shmangesh në shume raste kur të paraqitet mundësia ritit grek. Në të njëjtën ditë, Papa në një letër tjetër, i konfirmon kryepeshkopatës së Raguzës shufraganët e saj ndër të cilët nuk ishte peshkopata e Arbërit, e cila nuk njihet si e tillë edhe në mjaft bula të tjera papnore të mëparshme që konfirmojnë shufraganët e Raguzës.
Në të tilla rrethana menduam se kemi të bëjmë me një peshkopatë të krijuar jo prej shumë kohësh, në një territor të mitropolisë ortodokse të Durrësit, pra nën sundimin bizantin, që për të afirmuar qenien e vet apo dhe për bindjet fetare, lidhet me kryepeshkopatën e Raguzës (pak më vonë Antivarit), që deri në këtë kohë nuk përmendej në listat e shufraganëve.
Krijimi i një peshkopate të re në kushtet e Mesjetës, duke iu shkëputur strukturave të mëparshme kishtare me një traditë të gjatë nuk mund të kuptohet pa përkrahjen e një fuqie shtetërore ose të një feudali në zotërimet e të cilit ndodhej dhe i ndihmuar nga rrethana politike dhe fetare. Nga burimet dhe dokumentacioni historik nuk dëshmohet ndonjë pushtim i këtyre trevave nga sundimtarët e Zetës apo të Rashës, ashtu siç mendojmë që prapa këtij veprimi nuk mund të jetë pushteti bizantin me qendër në Durrës, megjithëqë në kohën kur zhvillohet ceremonia në fjalë në Kotor, nën pushtetin bizantin ishte dhe bregdeti Dalmatin çka kuptohet dhe nga akti i sipërpërmendur.
