Nga dr. Rovena VATA
Në studimin e tij Karl Gurakuqi, të botuar në revistën “Shêjzat”, vjeti VI, 1962, me titull: “Prof. Max Lambertz në veprimtarinë albanologjike”, shprehet se kur përmendet emnri i prof. Maksimiljan Lambertz-it, dashtë e pa dashtë, të shkon mendja te folklora shqiptare, te poezia e jonë popullore, te Poeti Gjergj Fishta.
Në studimet e veta mbi poezin popullore shqiptare, Lambertz-i ka pasur gjithnji si udhëheqëse veprën e Fishtës “Lahutën e Malcís”, që është burim i pashtershëm për të nxjerrë njoftime të saktë mbi botën e vogël shqiptare. Nuk âsht nevoja të përshkrohet malcija për t’a njoftë në pamjet e saja; mjafton nji lexim i kujdesshëm i kryeveprës fishtjane për të sajue nji idé të kjartë mbí popullin shqiptár; aty mund të shifet se sá ky popull âsht ruejtë i pastër gjatë kavaljetevet e së qysh nuk ká pranue kurr të njajzohet me popujt e tjerë, qi i ká pasë në kufí, madjé, i ká luftue sá herë këtyne u âsht ngjallë lakmija për të shkye ndonji kind tokës, lânë trashigim prej të parvet, do shprehet studiuesi gjerman për veprën fishtjane.
“Lahuta” – thotë Lambertz-i-âsht vepra mâ e rândësishmja e letërsís shqipe. Kjo epopé e ká zânafillën e vet në poezín popullore. Tue shtî në punë teknikën epike të baladave e të rapsodivet të popullit, të cilat jetojnë endé sot në malet shqiptare. Poeti i përshkruen në tridhet kângë ringjalljen e popullit të vet.
Epopeja e tij âsht nji minjerë për folkloristin e për historishkruesin; i rrin krejt afër popullit, âsht boshti i jetës shpirtërore shqiptare, âsht e pasun dhe e stërpasun në bukuri poetike. Po të përkthehej në gjuhë të tjera, do të rreshtohej, pá tjetër, si vepër mjeshtrore në radhën e letërsís botnore. Kështu shprehej ky admirues i veprës fishtjane në vjetin 1949, dhe nândë vjetë mâ vonë, në vjetin 1958, botoi në ngarkesë t’Institutit Jug-Linduer në München, përkthimin e “Lahutës” në vjersha tetërrokshe, sikurse âsht origjinali shqip me titullin: “Die Laute des Hochlandes”.
Jeta e Fishtës-thotë Lambertz-i- ma mjaft gjasim me atê të Virgjilit. Edhe Fishta ka lé, sikurse princi i poetet latinë, në nji periudhë kapërcimi ndërmjet formimit dhe plotësimit. Kjo periudhë âsht mbushë, âsht e ngarkueme, e elektrizueme nga mizorít e vuejtjet.
Dhe në fund Lambertz-i, në lidhje me Fishtën do shprehej se:
“Koha e ardhëshme, e cila do të ndikojë në drejtime skjaruese, tue lânë në njênë anë çdo mosmarrëveshje politike, do t’i japë këtij të Madhi vendin dhe lavdín qi meriton, vend e lavdí qi ai pat sá qe gjallë, vend e lavdí qi i a kanë sigurue veprat qi ká lânë”.
