Nga Sokol Gjoni
Debati për një reformë të re territoriale nuk duhet të shihet thjesht si një proces teknik për të rishikuar kufijtë e njësive të qeverisjes vendore. Ai duhet të jetë, mbi të gjitha, një debat për mënyrën se si shteti shqiptar do t’u shërbejë më mirë qytetarëve të tij, si do të krijojë mundësi të reja për zhvillimin ekonomik e social dhe si do të garantojë që çdo komunitet, pavarësisht madhësisë apo largësisë nga qendrat urbane, të ketë të drejtën për të ardhmen e vet.
Një reformë territoriale e vërtetë nuk mund të jetë thjesht një skicim i ri hartash. Aq më pak nuk mund të ndërtohet mbi interesa të ngushta politike, mbi llogari elektorale apo mbi vendimmarrje të shkëputura nga realiteti i komuniteteve. Harta është vetëm një vijë në letër. Pas saj janë njerëzit, familjet, bizneset, tokat, pyjet, rrugët, shkollat, shërbimet, traditat dhe mbi të gjitha shpresa e një komuniteti për të mos u braktisur.
Prandaj, nëse do të ketë një reformë të re territoriale, ajo duhet të nisë nga një pyetje e thjeshtë: A do t’u shërbejë më mirë qytetarëve?
Nëse përgjigjja nuk është e qartë dhe e matshme, atëherë çdo ndryshim kufijsh rrezikon të mbetet vetëm një ushtrim administrativ.
Fushë-Arrëzi nuk mund të jetë “e humbura” e reformës së re territoriale
Në këtë debat, dua ta shpreh qartë qëndrimin tim: jam kundër çdo propozimi për shkrirjen e Bashkisë Fushë-Arrëz.
E them këtë jo për arsye nostalgjie administrative dhe as për të mbrojtur një ndarje territoriale thjesht për hir të ekzistencës së saj. E them sepse besoj se ata që propozojnë shkrirjen e Fushë-Arrëzit duhet së pari të njohin realitetin e kësaj bashkie, territorin e saj, njerëzit e saj, resurset e saj dhe potencialin e saj.
Nuk mund të marrësh një vendim për një territor duke e parë vetëm nga një hartë.
Fushë-Arrëzi nuk është një hapësirë bosh në veri të Shqipërisë. Është një komunitet me identitet, me histori, me njerëz punëtorë, me tradita dhe me një potencial të jashtëzakonshëm për zhvillim. Është një territor që ka nevojë për më shumë vëmendje, më shumë investime dhe më shumë politika zhvillimi – jo për t’u zhdukur nga harta administrative.
Për më tepër, çdo vendimmarrje që prek të ardhmen e kësaj bashkie duhet të bazohet në një analizë reale të territorit dhe jo në statistika të thata demografike.
Një komunitet nuk mund të dënohet sepse është zvogëluar në numër.
Nëse numri i banorëve është ulur, duhet pyetur përse. Nëse të rinjtë janë larguar, duhet pyetur kush i ka krijuar kushtet që ata të largohen. Nëse një territor me pasuri të konsiderueshme natyrore nuk ka arritur të zhvillohet, duhet kërkuar përgjegjësia tek politikat publike të ndjekura ndër vite.
Nuk mund të përdoret shpopullimi si argument për të eliminuar administrimin vendor të një territori, ndërkohë që vetë politikat publike kanë dështuar në krijimin e kushteve që njerëzit të jetojnë, punojnë dhe ndërtojnë të ardhmen aty ku kanë lindur.
Fushë-Arrëzi është shumë më tepër se numri i banorëve
Kam pasur privilegjin të punoj për 7 vite me komunitetin e Fushë-Arrëzit. Kjo më jep mundësinë të flas jo vetëm nga këndvështrimi administrativ, por edhe nga përvoja e drejtpërdrejtë me njerëzit dhe realitetin e kësaj treve.
Dhe ajo që kam parë gjatë këtyre viteve është një komunitet vital, energjik, mikpritës dhe me një dëshirë të jashtëzakonshme për të zhvilluar vendin e vet.
Kam parë njerëz që, pavarësisht vështirësive, nuk kanë hequr dorë nga vendi i tyre. Kam parë familje që përpiqen të ndërtojnë të ardhmen aty, sipërmarrës që kërkojnë mundësi për të investuar, njerëz që duan që fëmijët e tyre të mos largohen dhe një komunitet që kërkon jo privilegje, por mundësi.
Fushë-Arrëzi ka një pasuri të jashtëzakonshme njerëzore.
Ka njerëz që e duan vendin e tyre.
Ka njerëz që duan të punojnë.
Ka njerëz që duan të investojnë.
Ka njerëz që duan të rikthehen.
Dhe mbi të gjitha, ka ende një ndjenjë të fortë komunitare, mikpritjeje dhe solidariteti, që nuk mund të matet me shifra në një tabelë statistikore.
Ky komunitet nuk ka nevojë të dëgjojë se duhet të largohet nga vendi i vet. Ka nevojë të dëgjojë se shteti po krijon kushtet që ata të qëndrojnë.
Një territor me potenciale që nuk mund të trajtohet si periferia e dikujt tjetër
Fushë-Arrëzi ka resurse dhe potenciale të konsiderueshme ekonomike, natyrore e turistike. Territori i saj përmban mundësi që, me politika të zgjuara dhe investime të orientuara drejt zhvillimit, mund të kthehen në burime të ardhurash dhe punësimi për komunitetin.
Pyjet, burimet natyrore, pasuritë nëntokësore, peizazhi malor, biodiversiteti, potenciali për turizëm natyror e malor, traditat dhe pozicioni i saj gjeografik janë vetëm disa prej elementeve që mund të ndërtojnë një model të ri zhvillimi.
Paradoksi është i madh: një territor me pasuri të konsiderueshme nëntokësore dhe natyrore është kthyer ndër vite në një territor që përballet me shpopullimin.
Kjo duhet të jetë një kambanë alarmi për politikën shqiptare.
Shpopullimi nuk është një arsye për të mbyllur derën e administrimit vendor. Është një arsye për ta hapur më shumë atë derë.
Nëse politika ka dështuar të krijojë zhvillim, përgjigjja nuk mund të jetë: “Ta shkrijmë bashkinë”.
Përgjigjja duhet të jetë: “Çfarë duhet të bëjmë që kjo bashki të zhvillohet?”
Pse Fushë-Arrëzi nuk duhet të shkrihet?
Ka disa arsye themelore që duhet të merren në konsideratë përpara çdo vendimmarrjeje.
Së pari, arsyeja territoriale.
Fushë-Arrëzi është një territor malor, i shtrirë dhe me zona të largëta nga qendrat administrative. Shkrirja e bashkisë dhe administrimi i saj nga një qendër tjetër do të rrisë distancën mes qytetarit dhe institucionit. Në një territor të tillë, largësia nuk është vetëm çështje kilometrash. Është kohë, kosto, vështirësi dhe shpesh pamundësi për të marrë shërbimin në kohën e duhur.
Së dyti, arsyeja e shërbimeve publike.
Një administratë vendore pranë komunitetit e njeh më mirë territorin, problematikat dhe nevojat e banorëve. Shkrirja rrezikon të krijojë një administratë më të largët dhe më pak të ndjeshme ndaj problematikave specifike të Fushë-Arrëzit.
Së treti, arsyeja e zhvillimit ekonomik.
Një territor me potenciale të mëdha natyrore dhe turistike ka nevojë për një strukturë vendore që ta ketë zhvillimin e tij prioritet. Kur një territor bëhet pjesë periferike e një njësie më të madhe, ekziston rreziku që projektet, investimet dhe politikat zhvillimore të orientohen drejt qendrës dhe jo drejt zonave më të largëta.
Së katërti, arsyeja e identitetit.
Fushë-Arrëzi është një komunitet me identitet të vetin. Administrimi vendor nuk është vetëm një strukturë zyrash. Është edhe një mekanizëm për ruajtjen e identitetit, përfaqësimit dhe zërit të komunitetit.
Së pesti, arsyeja e përfaqësimit.
Sa më larg të jetë institucioni nga qytetari, aq më i madh është rreziku që problemet e tij të mos jenë prioritet. Një qytetar i një zone të thellë malore nuk duhet të ndihet më pak i përfaqësuar vetëm sepse jeton larg qendrës administrative.
Së gjashti, arsyeja e potencialit të zhvillimit.
Fushë-Arrëzi nuk duhet parë si një bashki që duhet “shpëtuar” nga pamundësia për të mbijetuar. Duhet parë si një territor që ka nevojë për një strategji të re zhvillimi.
Shkrirja nuk zgjidh problemin e shpopullimit
Kjo është ndoshta pyetja më e rëndësishme që duhet t’i bëhet çdo propozimi për shkrirjen e Fushë-Arrëzit:
A do të rikthehen njerëzit sepse bashkia do të shkrihet?
Sigurisht që jo.
Shkrirja e një bashkie nuk krijon vende pune. Nuk ndërton rrugë. Nuk sjell investime. Nuk zhvillon turizmin. Nuk krijon biznese. Nuk rikthen të rinjtë. Nuk hap shkolla. Nuk rrit të ardhurat e familjeve.
Përkundrazi, nëse nuk shoqërohet me një politikë konkrete zhvillimi, ajo mund të thellojë ndjenjën e braktisjes.
Prandaj, problemi duhet trajtuar në themel.
Në vend që të pyesim “Sa banorë ka Fushë-Arrëzi?”, duhet të pyesim:
“Çfarë duhet të bëjmë që Fushë-Arrëzi të ketë më shumë banorë?”
Ky është ndryshimi midis një politike që administron shpopullimin dhe një politike që lufton shpopullimin.
Reforma territoriale duhet të sjellë më shumë shtet pranë qytetarit
Nëse reforma e re territoriale do të bëhet, ajo duhet të jetë një reformë që krijon mundësi të reja, jo thjesht kufij të rinj.
Duhet të analizojë funksionalitetin e bashkive, kapacitetet administrative, mundësitë ekonomike, distancën e qytetarëve nga shërbimet, potencialet turistike e natyrore, infrastrukturën, lidhjet ekonomike dhe sociale mes komuniteteve dhe, mbi të gjitha, perspektivën e zhvillimit.
Nuk duhet të ketë bashki “të mëdha” vetëm në hartë, por të dobëta në shërbime.
Nuk duhet të ketë bashki “efikase” vetëm sepse janë bashkuar disa zona në një administratë të vetme.
Efikasiteti duhet të matet me një tregues shumë më të thjeshtë:
Sa më mirë po i shërbejmë qytetarit?
Nëse një reformë e re territoriale nuk i përgjigjet kësaj pyetjeje, ajo rrezikon të përsërisë gabimet e së kaluarës.
Fushë-Arrëzi nuk ka nevojë të fshihet nga harta. Ka nevojë të vendoset në hartën e zhvillimit.
Ky është thelbi i qëndrimit tim.
Fushë-Arrëzi nuk duhet të trajtohet si një problem që duhet eliminuar nga harta administrative. Duhet trajtuar si një potencial që ende nuk është shfrytëzuar.
Ajo që kërkon ky komunitet nuk është një favor politik.
Kërkon të drejtën për të pasur një të ardhme në vendin e vet.
Pas shtatë vitesh pune pranë këtij komuniteti, unë besoj se Fushë-Arrëzi ka njerëzit, energjinë, mikpritjen, pasuritë dhe vullnetin për të ecur përpara. Ajo që ka munguar më shumë nuk është potenciali, por një politikë e qëndrueshme dhe afatgjatë zhvillimi.
Prandaj, para se të vizatojmë një vijë të re në hartë, duhet të dëgjojmë njerëzit që jetojnë në atë territor.
Para se të vendosim për shkrirjen e një bashkie, duhet të analizojmë se çfarë do të ndodhë me shërbimet, territorin, investimet dhe përfaqësimin.
Dhe para se të përdorim shpopullimin si argument, duhet të kemi kurajën të pranojmë se shpopullimi është një dështim politik që kërkon zgjidhje, jo një justifikim administrativ për të fshirë një komunitet.
Një reformë territoriale e mençur duhet të sjellë shtetin më pranë qytetarit, jo qytetarin më larg shtetit.
Dhe për Fushë-Arrëzin, kjo do të thotë një gjë shumë të qartë:
Mos e shkrini Fushë-Arrëzin. Zhvillojeni Fushë-Arrëzin.
Sepse një territor që ka ende njerëz që besojnë tek e ardhmja e tij nuk duhet të fshihet nga harta.
Duhet t’i jepet mundësia ta ndërtojë atë të ardhme.
