Në historinë e lashtë të botës ekziston një fakt që shpesh ngjall kuriozitet tek studiuesit dhe lexuesit: përveç Shqipërisë në Ballkan, në antikitet ekzistonte edhe një vend tjetër me emrin Caucasian Albania. Ky shtet ndodhej në rajonin e Kaukazit, në territoret që sot përfshijnë Azerbajxhanin dhe pjesë të Dagestanit.
Për shumë njerëz ky është një detaj pak i njohur i historisë, por ai është përmendur në burime të rëndësishme të antikitetit nga historianë dhe gjeografë të njohur të botës së lashtë.
Si përmendet në burimet e antikitetit
Mbretëria e Albanisë në Kaukaz është përshkruar në shkrimet e disa autorëve të njohur të botës antike, mes tyre gjeografi grek Strabo, historiani romak Pliny the Elder dhe gjeografi Claudius Ptolemy.
Në veprat e tyre përmendet një territor i gjerë në lindje të Kaukazit që quhej Albania dhe që kishte popullsi të shumta, qytete dhe një organizim politik të qëndrueshëm.
Një shtet që ekzistoi për më shumë se një mijëvjeçar
Sipas burimeve historike, Albania e Kaukazit u formua rreth shekullit IV para erës sonë dhe vazhdoi të ekzistonte për shumë shekuj. Gjatë historisë së saj ajo u gjend shpesh mes perandorive të mëdha të kohës, si Perandoria Persiane, Roma dhe më vonë Bizanti.
Në shekullin IV të erës sonë, vendi përqafoi krishterimin dhe krijoi një traditë të veçantë kishtare. Në atë periudhë u zhvillua edhe një alfabet i veçantë për gjuhën vendase, një nga elementet që e bën këtë kulturë të veçantë në historinë e rajonit.
Mbretëria vazhdoi të ekzistonte deri në shekullin VIII, kur territoret e saj u pushtuan nga kalifati arab dhe struktura e saj politike u shpërbë.
Ngjashmëria e emrit që ka nxitur debate
Fakti që ky shtet quhej Albania ka ngjallur shpesh debate në historiografinë moderne. Emri është shumë i ngjashëm me emrin historik të Shqipërisë, që në latinisht dhe në shumë gjuhë evropiane njihet si Albania.
Disa studiues kanë ngritur pyetjen nëse kjo ngjashmëri është thjesht rastësi apo nëse lidhet me përdorimin e një termi të vjetër që mund të ketë pasur kuptimin “tokë malore” ose “vend i bardhë”, një interpretim që disa gjuhëtarë e kanë propozuar për emrin.
Megjithatë, shumica e historianëve modernë theksojnë se Albania e Ballkanit dhe Albania e Kaukazit kanë qenë dy realitete historike të ndryshme, edhe pse emri i tyre ka ngjashmëri.
Një histori që vazhdon të ngjallë interes
Sot Albania e Kaukazit është një temë e rëndësishme studimi për historianët dhe arkeologët që merren me historinë e rajonit të Kaukazit. Në Azerbajxhan dhe në zonat përreth janë zbuluar rrënoja qytetesh, kisha dhe monumente që lidhen me këtë civilizim të lashtë.
Edhe pse lidhja e drejtpërdrejtë mes këtij shteti dhe shqiptarëve të Ballkanit nuk është provuar, historia e tij mbetet një nga episodet më interesante të historisë së lashtë që lidhen me emrin “Albania”.
Për këtë arsye, për shumë studiues dhe historianë, Albania e Kaukazit mbetet një nga misteret më intriguese të gjeografisë historike të botës së lashtë.
